- سخن ناشر 1
- اشاره 5
- پیشگفتار 5
- متکلمان اولیه از فرقه امامیه 6
- ذکر چند تن از متکلمان طبقه اول شیعه امامیه 7
- ذکر چند تن از طبقه دوم متکلمان امامیه 9
- طبقه دوم متکلمان شیعه 9
- عمده مسائلی که متکلمان شیعه را از معتزله جدا ساخته 10
- روش متکلمان شیعه امامیه 10
- رابطه قرآن با فلسفه و کلام 11
- شیعه امامیه و قرآن 13
- درآمدی بر اندیشه های کلامی شیخ طوسی در تبیان 16
- مقدمه 16
- روش شیخ در نقل آرای متکلمان 17
- مسامحه شیخ در بیان تفسیر و توضیح برخی از آیات 18
- توجه شیخ به معتزله و سایر فرق کلامی عصر خود 18
- شیخ طوسی و کتاب شرح جمل العلم و العمل 22
- شیخ طوسی و معتزله 24
- علم و معرفت: 25
- فهرست آراء کلامی شیخ در تفسیر تبیان 25
- معرفت: 25
- عقل: 26
- احتجاج و مناظره و دعوت به توحید از قرآن پسندیده است: 27
- تعقل و تفکر: 27
- توحید: 28
- وجوب طلب علم: 28
- صفات: 31
- علم پروردگار: 31
- خداوند مرتکب فعل قبیح نخواهد شد: 32
- صفات فعل و صفات ذات: 32
- افعال حق تعالی: 32
- مشیت و اراده: 33
- اراده خداوند حادث است: 34
- اراده خداوند بر کفر و معاصی تعلق نمی گیرد: 34
- خداوند نه فاعل و نه مرید کفر است: 35
- امر خداوند بر محال تعلق نمی گیرد: 35
- خداوند نه فرزند دارد و نه مثل و نظیر: 35
- رؤیت: 35
- خلق قرآن: 36
- کلام خداوند حادث است: 36
- تحدی به قرآن: 37
- تکلیف ما لایطاق: 38
- رعایت اصلح: 38
- خداوند هیچ کس را به گناه دیگری مؤاخذه نمی فرماید: 39
- خداوند از کافران نیز اراده ایمان کرده: 39
- استطاعت: 40
- مرتکب کبیره: 41
- توبه: 42
- فاسق: 42
- احباط: 43
- حسن و قبح: 44
- قدرت: 44
- جبر و اختیار: 45
- معانی قضا و قدر در نظر شیخ طوسی: 45
- اضلال: 46
- سعادت و شقاوت: 46
- معاصی: 47
- کسب: 47
- کفر و شرک: 47
- مرتد: 48
- فاسق: 48
- وعده و وعید: 48
- ارجاء: 49
- کفار قدرت بر ایمان دارند: 50
- اسلام: 50
- معنای خلق: 51
- توفیق: 51
- کم و زیاد شدن ایمان 51
- روح: 52
- عرش: 52
- الطف: 53
- معجزه: 53
- امامت: 54
- شفاعت: 56
- شیخ طوسی فرزانه ای از تبار پاکان 58
- اشاره 58
- شهرت علمی و شخصیت اجتماعی شیخ طوسی 60
- ویژگیهای شیخ طوسی 60
- عظمت و خلوص شیخ 61
- حاضر جوابی و تیزهوشی شیخ 63
- دوران حیات شیخ 64
- توس 64
- اشاره 64
- بغداد 65
- نجف 66
- آثار شیخ 68
- شیخ طوسی و مسأله معرفت 70
- اثبات صانع 70
- شیخ طوسی در مواجهه با اصحاب المعارف 72
- اصحاب المعارف 72
- معرفه الله تعالی ضروری است یا نظری؟ 76
- اصحاب التقلید 81
- اشاره 82
- موضع شیخ طوسی در مقابل اصحاب تقلید 82
- ب) مبارزه علمی 83
- الف) مبارزه عملی شیخ طوسی با اهل تقلید 83
- الف) استدلالات عقلی خود قرآن 84
- ب) امر قرآن به تعقل و نظر و استدلال 88
- علوم، یاد آوری و تذکار نیست 93
- بررسی این استدلال شیخ 94
- مراد از عقل، قلب و علم در نظر شیخ طوسی 96
- روش سلف: 99
- روش شیخ طوسی در شروع بحث های کلامی 99
- اشکالی بر روش سلف 100
- شیخ مفید و حل این اشکال 102
- سید مرتضی و حل این اشکال 103
- جایگاه بحث اثبات صانع در علم کلام از نظر شیخ الطائفه 104
- علم الهی 108
- اشاره 108
- بخش اول - مبحث اوصاف 109
- فرق اسم و صفت 109
- فرق صفت با وصف 110
- تقسیمات صفات واجب 111
- فرق صفات و اسماء باری تعالی 111
- حقیقت اوصاف ثبوتی و سلبی 112
- تقسیمی دیگر 113
- صفات ذات و فعل 114
- صفاتی که عین ذات است 114
- صفات واجب، مترادف نیستند 115
- معیار صفت ذات و فعل 115
- آراء و نظرات درباره صفات 116
- نقد و بررسی اجمالی دیدگاهها درباره صفات 117
- بخش دوم - مبحث علم 119
- اشاره 119
- حقیقت علم از دیدگاه حکما و متکلمان 121
- علم حصولی 123
- اقسام علم 123
- علم حضوری 124
- تقسیمی دیگر 124
- دیدگاهها درباره علم واجب تعالی 125
- برهان اول 128
- ادله علم واجب تعالی به ذاتش 128
- برهان دوم 129
- برهان سوم 131
- ادله علم واجب تعالی به غیر ذاتش 132
- علم حق تعالی به اشیا، قبل از ایجاد 133
- برهان اول (اتقان صنع) 134
- برهان دوم 138
- علم حق تعالی به اشیا بعد از ایجاد 140
- برهان اول 141
- برهان دوم 142
- عمومیت علم حق تعالی 142
- خلاصه نظرات شیخ طوسی 143
- اشاره 145
- اراده 145
- اراده در لغت 146
- اراده در اصطلاح 147
- اراده در نزد اشاعره 148
- اراده در نزد امامیه 149
- اراده در نزد معتزله 149
- اراده الهی نزد اشاعره، معتزله و امامیه 150
- اراده تکوینی و تشریعی 151
- اراده تکوینی و تشریعی در روایات 153
- اراده ذاتیه و فعلیه 153
- بررسی اقوال 155
- خاستگاه بحث اراده الهی 158
- اراده در روایات 158
- ثمره بحث 159
- نظرات شیخ 159
- معنای اراده 160
- اثبات وجود اراده 161
- مغایرت اراده با صفات دیگر 162
- اراده از صفات معنوی است 166
- خداوند مرید است 167
- اراده خداوند احتیاج به محلی ندارد 171
- خداوند مرید قبایح نیست 173
- امامت 178
- مقدمه 178
- واژه امامت در لغت 179
- امامت چیست؟ 182
- جایگاه بحث امامت 183
- نظر شیخ درباره اهمیت بحث امامت 188
- شیخ طوسی و بیان اقوال در وجوب امامت 189
- بیان اقوال: 190
- ادله عقلی بر وجوب امامت 191
- دلیل اول: 192
- اشاره 192
- دلیل دوم: 192
- 4. امام معصوم(علیه السلام): 194
- 2. اجماع: 194
- 3. اخبار آحاد و اصول عملیه: 194
- 1. تواتر: 194
- دلیل سوم: 195
- رد گروه دوم و سوم: 196
- بیان ادله عقلی و نقلی بر امامت امیرالمؤمنین ع 196
- اشاره 196
- اثبات قول اول: 197
- ادله نقلی بر وجوب امامت 197
- آیات: 197
- اشاره 197
- روایات: 200
- احراز امامت 201
- اشاره 201
- نظر شیخ طوسی درباره احراز امامت 202
- صفات امام از دیدگاه شیخ طوسی 203
- اشاره 203
- 1. عصمت 203
- 3. شجاعت 204
- 2. علم 204
- 6. فضیلت 205
- 5. نص 205
- 4. عقل 205
- تکلیف 208
- پیشگفتار 208
- تکلیف در لغت و اصطلاح 212
- اشاره 213
- غرض از تکلیف 213
- وجه حسن تکلیف 214
- صفت اول: 217
- صفات مکلف (تکلیف کننده) 217
- صفت دوم: 218
- صفت سوم: 218
- صفت چهارم: 218
- صفت پنجم: 219
- 1. حیات 219
- صفات مکلف (تکلیف شونده) یا شرایط تکلیف 219
- 2. قدرت 221
- 4. عقل 222
- 8. نداشتن مانع 223
- 7. شهوت و نفرت 223
- 6. اراده 223
- 5. تمکن 223
- 11. صفت یازدهم 224
- 9. بلوغ 224
- 10. صفت دهم 224
- صفات مکلف به (فعل تکلیفی) 225
- 12. صفت دوازدهم 225
- وجه حسن تکلیف کافر 226
- وجوب انقطاع تکلیف 228
- احباط و تکفیر 230
- پیشگفتار 230
- معنای لغوی احباط و تکفیر 231
- معنای اصطلاحی احباط 232
- احباط و تکفیر در اصطلاح متکلمان 232
- اشاره 232
- معنای اصطلاحی تکفیر 233
- پیشینه تاریخی بحث احباط و تکفیر 234
- فرضهای متصور حبط اعمال 235
- اشاره 235
- متعلق حبط 236
- کیفیت حبط و توضیحی درباره اصطلاح احباط محض و موازنه 237
- شرط حبط 237
- حقیقت پاداش و کیفر و ارتباط آن با مسأله احباط 238
- اقوال در مسأله احباط و تکفیر 238
- نظر شیخ الطائفه در مسأله احباط و تکفیر 240
- ادله شیخ بر بطلان احباط 241
- دلایل عقلی شیخ بر نادرستی تحابط 243
- اشاره 247
- نقد ادله قائلان به احباط 247
- دلیل اول قائلان به احباط 247
- دلیل دوم قائلان به احباط 248
- دلیل سوم قائلان به احباط 250
- پاسخ شیخ به دلایل نقلی قائلان به احباط و تکفیر 251
- اشاره 253
- نظر شیخ درباره عفو 253
- دلیل دوم: 254
- دلیل اول: 254
- نظر شیخ درباره توبه 255
- پیشگفتار 258
- تقیه 258
- مفهوم تقیه در لغت 259
- مفهوم تقیه در اصطلاح 260
- اشکالات تعریف شیخ 262
- تقیه از افعال ایجابی است یا از افعال سلبی؟ 263
- نکاتی در مفهوم تقیه 264
- وجه نامگذاری تقیه در کلام شیخ طوسی 265
- پیشینه تاریخی تقیه 266
- مبدأ تاریخی تقیه 267
- دوران بنی امیه 268
- دوران عباسی ها 270
- جایگاه کلامی تقیه 270
- اقسام تقیه 271
- آثار تقیه 272
- طرح شبهاتی درباره تقیه 274
- تفاوت کذب و تقیه 274
- آیا تعریض، حسن دارد؟ 276
- تفاوت نفاق و تقیه 277
- آیا خدعه منافق تقیه است؟ 280
- مشترکات و ممیزات تقیه و نفاق 281
- آیا تقیه مانع از امر به معروف و نهی از منکر است؟ 281
- آیا شیعه تقیه را از اصول دین می داند؟ 284
- اقوال درباره تقیه 286
- نظر شیخ درباره تقیه 287
- آیا حکم تقیه رخصت است یا وجوب؟ 287
- امامیه و حکم تقیه بر نفس 288
- عقل 289
- دلایل تقیه 289
- بیان دلیل عقلی شیخ 291
- آیات تقیه 292
- اشاره 292
- دسته اول آیات: 292
- بیان شیخ در تفسیر آیه 28 آل عمران 294
- دسته دوم آیات 298
- اجماع بر جواز تقیه 299
- روایات تقیه 300
- آیا تقیه یک حکم اختصاصی است یا یک حکم عام و عمومی؟ 301
- آیا اعتقاد به تقیه از مختصات شیعه است؟ 302
- علت اشتهار شیعه به تقیه 303
- آیا اسباب تقیه باید آشکار باشد؟ 305
- اسباب تقیه و نظر شیخ الطائفه 305
- نظر شیخ درباره تحمل ضرر اندک برای دفع ضرر بزرگتر 306
- دفاع از نفس، مال و حریم 307
- نظر شیخ در دفاع از جان، مال و حریم 308
- شرایط تقیه در نظر شیخ 310
- توضیح شرطهای سه گانه 311
- الف) شرط اول: 311
- ب) شرط دوم: 313
- ج) شرط سوم: 313
- تغییر احکام به وسیله اکراه بر افعال جوارح 314
- مواردی که تقیه جایز است 320
- آیا تقیه یک حکم عام است یا استثنا دارد؟ 322
- نظر شیخ درباره تقیه پیامبر 322
- نظر شیخ درباره تقیه امام 325
- رد اشکال جبائی معتزلی 327
- تشخیص فتوای تقیه ای امام 329
- تشخیص کلام امام به اعتبار صدور در مجلس خوف و غیر آن 331
- خلاصه مطالب 331
- فهرست اعلام 333
- کتاب نامه 340
الجمله دون التفصیل ...»
در خاتمه، شیخ می فرماید این نظریه صحیح نیست؛ زیرا گاهی اوقات می توان به وسیله معرفت، شیئی را بطور کلی از سایر اشیاء تمییز و تشخیص داد. بنابراین، میان علم و معرفت فرقی نخواهد بود.(1)
ج 1، ص 426، 433.
ج 2، ص 53، 307.
ج3، ص 50، 78.
ج4، ص83، 99، 237
ج 5، ص 427
ج6، ص213، 215، 216، 412، 454.
عقل:
راجع به عقل، شیخ طوسی چنین گفته است: عقل عبارت است از مجموعه علومی که به وسیله آنها انسان بتواند استدلال کند و صور موجوده را با معانی انطباق دهد. در جای دیگر گوید: عقل مجموعه علومی است که به وسیله آن آدمی بتواند میان قبح و حسن تشخیص دهد.
ج 2، ص 77، 282، 490.
ج6، ص92.7.
1- تفسیر تبیان، ج 2، ص 21، 73، 327.