- سخن ناشر 1
- اشاره 5
- پیشگفتار 5
- متکلمان اولیه از فرقه امامیه 6
- ذکر چند تن از متکلمان طبقه اول شیعه امامیه 7
- ذکر چند تن از طبقه دوم متکلمان امامیه 9
- طبقه دوم متکلمان شیعه 9
- عمده مسائلی که متکلمان شیعه را از معتزله جدا ساخته 10
- روش متکلمان شیعه امامیه 10
- رابطه قرآن با فلسفه و کلام 11
- شیعه امامیه و قرآن 13
- مقدمه 16
- درآمدی بر اندیشه های کلامی شیخ طوسی در تبیان 16
- روش شیخ در نقل آرای متکلمان 17
- توجه شیخ به معتزله و سایر فرق کلامی عصر خود 18
- مسامحه شیخ در بیان تفسیر و توضیح برخی از آیات 18
- شیخ طوسی و کتاب شرح جمل العلم و العمل 22
- شیخ طوسی و معتزله 24
- علم و معرفت: 25
- معرفت: 25
- فهرست آراء کلامی شیخ در تفسیر تبیان 25
- عقل: 26
- احتجاج و مناظره و دعوت به توحید از قرآن پسندیده است: 27
- تعقل و تفکر: 27
- وجوب طلب علم: 28
- توحید: 28
- صفات: 31
- علم پروردگار: 31
- افعال حق تعالی: 32
- خداوند مرتکب فعل قبیح نخواهد شد: 32
- صفات فعل و صفات ذات: 32
- مشیت و اراده: 33
- اراده خداوند بر کفر و معاصی تعلق نمی گیرد: 34
- اراده خداوند حادث است: 34
- خداوند نه فرزند دارد و نه مثل و نظیر: 35
- رؤیت: 35
- خداوند نه فاعل و نه مرید کفر است: 35
- امر خداوند بر محال تعلق نمی گیرد: 35
- کلام خداوند حادث است: 36
- خلق قرآن: 36
- تحدی به قرآن: 37
- تکلیف ما لایطاق: 38
- رعایت اصلح: 38
- خداوند هیچ کس را به گناه دیگری مؤاخذه نمی فرماید: 39
- خداوند از کافران نیز اراده ایمان کرده: 39
- استطاعت: 40
- مرتکب کبیره: 41
- توبه: 42
- فاسق: 42
- احباط: 43
- حسن و قبح: 44
- قدرت: 44
- معانی قضا و قدر در نظر شیخ طوسی: 45
- جبر و اختیار: 45
- سعادت و شقاوت: 46
- اضلال: 46
- کسب: 47
- معاصی: 47
- کفر و شرک: 47
- مرتد: 48
- وعده و وعید: 48
- فاسق: 48
- ارجاء: 49
- کفار قدرت بر ایمان دارند: 50
- اسلام: 50
- توفیق: 51
- معنای خلق: 51
- کم و زیاد شدن ایمان 51
- روح: 52
- عرش: 52
- الطف: 53
- معجزه: 53
- امامت: 54
- شفاعت: 56
- شیخ طوسی فرزانه ای از تبار پاکان 58
- اشاره 58
- شهرت علمی و شخصیت اجتماعی شیخ طوسی 60
- ویژگیهای شیخ طوسی 60
- عظمت و خلوص شیخ 61
- حاضر جوابی و تیزهوشی شیخ 63
- دوران حیات شیخ 64
- اشاره 64
- توس 64
- بغداد 65
- نجف 66
- آثار شیخ 68
- شیخ طوسی و مسأله معرفت 70
- اثبات صانع 70
- اصحاب المعارف 72
- شیخ طوسی در مواجهه با اصحاب المعارف 72
- معرفه الله تعالی ضروری است یا نظری؟ 76
- اصحاب التقلید 81
- موضع شیخ طوسی در مقابل اصحاب تقلید 82
- اشاره 82
- الف) مبارزه عملی شیخ طوسی با اهل تقلید 83
- ب) مبارزه علمی 83
- الف) استدلالات عقلی خود قرآن 84
- ب) امر قرآن به تعقل و نظر و استدلال 88
- علوم، یاد آوری و تذکار نیست 93
- بررسی این استدلال شیخ 94
- مراد از عقل، قلب و علم در نظر شیخ طوسی 96
- روش سلف: 99
- روش شیخ طوسی در شروع بحث های کلامی 99
- اشکالی بر روش سلف 100
- شیخ مفید و حل این اشکال 102
- سید مرتضی و حل این اشکال 103
- جایگاه بحث اثبات صانع در علم کلام از نظر شیخ الطائفه 104
- علم الهی 108
- اشاره 108
- فرق اسم و صفت 109
- بخش اول - مبحث اوصاف 109
- فرق صفت با وصف 110
- تقسیمات صفات واجب 111
- فرق صفات و اسماء باری تعالی 111
- حقیقت اوصاف ثبوتی و سلبی 112
- تقسیمی دیگر 113
- صفاتی که عین ذات است 114
- صفات ذات و فعل 114
- معیار صفت ذات و فعل 115
- صفات واجب، مترادف نیستند 115
- آراء و نظرات درباره صفات 116
- نقد و بررسی اجمالی دیدگاهها درباره صفات 117
- بخش دوم - مبحث علم 119
- اشاره 119
- حقیقت علم از دیدگاه حکما و متکلمان 121
- علم حصولی 123
- اقسام علم 123
- علم حضوری 124
- تقسیمی دیگر 124
- دیدگاهها درباره علم واجب تعالی 125
- برهان اول 128
- ادله علم واجب تعالی به ذاتش 128
- برهان دوم 129
- برهان سوم 131
- ادله علم واجب تعالی به غیر ذاتش 132
- علم حق تعالی به اشیا، قبل از ایجاد 133
- برهان اول (اتقان صنع) 134
- برهان دوم 138
- علم حق تعالی به اشیا بعد از ایجاد 140
- برهان اول 141
- عمومیت علم حق تعالی 142
- برهان دوم 142
- خلاصه نظرات شیخ طوسی 143
- اراده 145
- اشاره 145
- اراده در لغت 146
- اراده در اصطلاح 147
- اراده در نزد اشاعره 148
- اراده در نزد امامیه 149
- اراده در نزد معتزله 149
- اراده الهی نزد اشاعره، معتزله و امامیه 150
- اراده تکوینی و تشریعی 151
- اراده ذاتیه و فعلیه 153
- اراده تکوینی و تشریعی در روایات 153
- بررسی اقوال 155
- خاستگاه بحث اراده الهی 158
- اراده در روایات 158
- نظرات شیخ 159
- ثمره بحث 159
- معنای اراده 160
- اثبات وجود اراده 161
- مغایرت اراده با صفات دیگر 162
- اراده از صفات معنوی است 166
- خداوند مرید است 167
- اراده خداوند احتیاج به محلی ندارد 171
- خداوند مرید قبایح نیست 173
- امامت 178
- مقدمه 178
- واژه امامت در لغت 179
- امامت چیست؟ 182
- جایگاه بحث امامت 183
- نظر شیخ درباره اهمیت بحث امامت 188
- شیخ طوسی و بیان اقوال در وجوب امامت 189
- بیان اقوال: 190
- ادله عقلی بر وجوب امامت 191
- اشاره 192
- دلیل دوم: 192
- دلیل اول: 192
- 1. تواتر: 194
- 3. اخبار آحاد و اصول عملیه: 194
- 2. اجماع: 194
- 4. امام معصوم(علیه السلام): 194
- دلیل سوم: 195
- اشاره 196
- بیان ادله عقلی و نقلی بر امامت امیرالمؤمنین ع 196
- رد گروه دوم و سوم: 196
- اثبات قول اول: 197
- ادله نقلی بر وجوب امامت 197
- اشاره 197
- آیات: 197
- روایات: 200
- اشاره 201
- احراز امامت 201
- نظر شیخ طوسی درباره احراز امامت 202
- صفات امام از دیدگاه شیخ طوسی 203
- 1. عصمت 203
- اشاره 203
- 2. علم 204
- 3. شجاعت 204
- 5. نص 205
- 6. فضیلت 205
- 4. عقل 205
- تکلیف 208
- پیشگفتار 208
- تکلیف در لغت و اصطلاح 212
- غرض از تکلیف 213
- اشاره 213
- وجه حسن تکلیف 214
- صفت اول: 217
- صفات مکلف (تکلیف کننده) 217
- صفت دوم: 218
- صفت چهارم: 218
- صفت سوم: 218
- صفات مکلف (تکلیف شونده) یا شرایط تکلیف 219
- 1. حیات 219
- صفت پنجم: 219
- 2. قدرت 221
- 4. عقل 222
- 8. نداشتن مانع 223
- 7. شهوت و نفرت 223
- 6. اراده 223
- 5. تمکن 223
- 9. بلوغ 224
- 11. صفت یازدهم 224
- 10. صفت دهم 224
- 12. صفت دوازدهم 225
- صفات مکلف به (فعل تکلیفی) 225
- وجه حسن تکلیف کافر 226
- وجوب انقطاع تکلیف 228
- پیشگفتار 230
- احباط و تکفیر 230
- معنای لغوی احباط و تکفیر 231
- معنای اصطلاحی احباط 232
- اشاره 232
- احباط و تکفیر در اصطلاح متکلمان 232
- معنای اصطلاحی تکفیر 233
- پیشینه تاریخی بحث احباط و تکفیر 234
- اشاره 235
- فرضهای متصور حبط اعمال 235
- متعلق حبط 236
- کیفیت حبط و توضیحی درباره اصطلاح احباط محض و موازنه 237
- شرط حبط 237
- اقوال در مسأله احباط و تکفیر 238
- حقیقت پاداش و کیفر و ارتباط آن با مسأله احباط 238
- نظر شیخ الطائفه در مسأله احباط و تکفیر 240
- ادله شیخ بر بطلان احباط 241
- دلایل عقلی شیخ بر نادرستی تحابط 243
- نقد ادله قائلان به احباط 247
- اشاره 247
- دلیل اول قائلان به احباط 247
- دلیل دوم قائلان به احباط 248
- دلیل سوم قائلان به احباط 250
- پاسخ شیخ به دلایل نقلی قائلان به احباط و تکفیر 251
- نظر شیخ درباره عفو 253
- اشاره 253
- دلیل اول: 254
- دلیل دوم: 254
- نظر شیخ درباره توبه 255
- تقیه 258
- پیشگفتار 258
- مفهوم تقیه در لغت 259
- مفهوم تقیه در اصطلاح 260
- اشکالات تعریف شیخ 262
- تقیه از افعال ایجابی است یا از افعال سلبی؟ 263
- نکاتی در مفهوم تقیه 264
- وجه نامگذاری تقیه در کلام شیخ طوسی 265
- پیشینه تاریخی تقیه 266
- مبدأ تاریخی تقیه 267
- دوران بنی امیه 268
- دوران عباسی ها 270
- جایگاه کلامی تقیه 270
- اقسام تقیه 271
- آثار تقیه 272
- تفاوت کذب و تقیه 274
- طرح شبهاتی درباره تقیه 274
- آیا تعریض، حسن دارد؟ 276
- تفاوت نفاق و تقیه 277
- آیا خدعه منافق تقیه است؟ 280
- مشترکات و ممیزات تقیه و نفاق 281
- آیا تقیه مانع از امر به معروف و نهی از منکر است؟ 281
- آیا شیعه تقیه را از اصول دین می داند؟ 284
- اقوال درباره تقیه 286
- آیا حکم تقیه رخصت است یا وجوب؟ 287
- نظر شیخ درباره تقیه 287
- امامیه و حکم تقیه بر نفس 288
- عقل 289
- دلایل تقیه 289
- بیان دلیل عقلی شیخ 291
- دسته اول آیات: 292
- آیات تقیه 292
- اشاره 292
- بیان شیخ در تفسیر آیه 28 آل عمران 294
- دسته دوم آیات 298
- اجماع بر جواز تقیه 299
- روایات تقیه 300
- آیا تقیه یک حکم اختصاصی است یا یک حکم عام و عمومی؟ 301
- آیا اعتقاد به تقیه از مختصات شیعه است؟ 302
- علت اشتهار شیعه به تقیه 303
- آیا اسباب تقیه باید آشکار باشد؟ 305
- اسباب تقیه و نظر شیخ الطائفه 305
- نظر شیخ درباره تحمل ضرر اندک برای دفع ضرر بزرگتر 306
- دفاع از نفس، مال و حریم 307
- نظر شیخ در دفاع از جان، مال و حریم 308
- شرایط تقیه در نظر شیخ 310
- توضیح شرطهای سه گانه 311
- الف) شرط اول: 311
- ب) شرط دوم: 313
- ج) شرط سوم: 313
- تغییر احکام به وسیله اکراه بر افعال جوارح 314
- مواردی که تقیه جایز است 320
- آیا تقیه یک حکم عام است یا استثنا دارد؟ 322
- نظر شیخ درباره تقیه پیامبر 322
- نظر شیخ درباره تقیه امام 325
- رد اشکال جبائی معتزلی 327
- تشخیص فتوای تقیه ای امام 329
- خلاصه مطالب 331
- تشخیص کلام امام به اعتبار صدور در مجلس خوف و غیر آن 331
- فهرست اعلام 333
- کتاب نامه 340
به همین سبب است که امام صادق(علیه السلام)فرموده اند: شما (شیعیان در میان مردم چون زنبوران عسل هستید. اگر پرندگان می دانستند که در درون زنبوران چیست؟ همه را می خوردند و چیزی از آنان باقی نمی ماند. و اگر مردم می دانستند که در درون شما محبت ما خاندان وجود دارد، شما را با زبانهایشان می خوردند و در پنهان و آشکار به شما بد می گفتند. خداوند رحمت نماید بندهای از شما را که بر ولایت ماست.(1)
٢. اهل بیت(علیه السلام)برای حفظ اسلام و وحدت مسلمانان و یکی نمودن صفوف آنان، می کوشیدند تا جامعه اسلامی به عنوان یک جامعه واحد و قوی در صحنه ظاهر گردد تا دشمنان از آن بترسند و جرأت بر آنان پیدا نکنند.(2)
هشام کندی از امام صادق(علیه السلام)روایت می کند که امام صادق(علیه السلام)فرموده اند: مبادا کاری انجام دهید که ما را به آن سرزنش کنند؛ زیرا پدر فرزند را در کاری که فرزندش انجام داده است، مورد سرزنش قرار می دهند. برای کسی که خود را به او وابسته کرده اید و از دیگران به خاطر او بریده اید، آبرو و زینت باشید و مایه بدنامی او نشوید. در میان تیره های مخالفان نماز بخوانید (یعنی در نماز جماعت آنها شرکت کنید.) و بیماران آنها را عیادت نمایید و در تشییع جنازه مرده های آنها حاضر شوید. مبادا آنها به کار خیری بر شما پیشی بگیرند؛ شما به کار خیر از آنها سزاوارترید. به خدا که خداوند به چیزی مانند «خبء» (یعنی نهانی) عبادت نشده. گفتم خب ء چیست؟ فرمود: تقیه.(3)
ملاحظه این دستورات گویای عینی کوشش و تلاش ائمه برای حفظ وحدت جامعه اسلامی و ایجاد انس و الفت در میان مسلمانان است.6.
1- اصول کافی، ج 2، ص 218.
2- عباس علی موسوی، شبهات حول الشیعه، ص 33 - 34.
3- اصول کافی، ترجمه باقر کمره ای، ج 4، ص 646.