کنند، در قلوب مردم جای عظیمی خواهند داشت.
2 - تأویل ظواهر
تأویل ظواهر قرآن و روایات و تفسیر آنها به امور باطنی، ویژگی خاص مذهب اسماعیلیه است. جدا شدن آنان از دیگر شیعیان که معتقد به امامت موسی کاظم علیه السلام پس از امام صادق علیه السلام بودند، چندان جاذبه نداشت، مگر این که دست به تأویل ظواهر بزنند تا حدّی به مذهب، رنگ و بوی تازه ای بدهند. البته اسماعیلیه، نخستین گروهی نبودند که ظواهر قرآن و روایات را به معانی باطنی تأویل کردند، بلکه در میان اصحاب امام صادق علیه السلام نیز این گروه فعالیت می کردند، مانند ابوالخطاب و مغیره بن سعید و دیگران.
تأویل ظواهر و تفسیر آیات قرآن به یک رشته معانی، آن هم بدون دلیل، سبب شد که مذهب اسماعیلی، با رویدادهای جهان، نوعی هماهنگی داشته باشد. و هر نوع تضاد میان مذهب و رویدادها از بین برود. مسلّماً مذهبی که بر پایۀ تأویل، استوار باشد، اصالت خود را از دست می دهد و در هر زمان، رنگ و بوی جدیدی به خود، می گیرد.
3 - آمیختن مذهب به مسائل فلسفی
در عصر عباسیان خصوصاً در عصر منصور و هارون، ضدیّت با مسائل فلسفی به اوج خود رسید. آنان، خِرَد را از مسائل دینی به دور نگه می داشتند، و کسانی را که به تعقل و تدبر دعوت می کردند، طرد می نمودند و جمود بر ظواهر آن هم بدون تدبّر ویژگی، مذهب اهل حدیث بود.