فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی: زیدیه و اسماعیلیه و دیگر فرق - جلد 7 و 8 صفحه 257

فصل دوم: جنبشهای باطنی در عصر امام صادق علیه السلام

ریشه های مذهب اسماعیلی را باید در جنبشهای باطنی در عصر امام صادق علیه السلام جست وجو کرد. امام صادق علیه السلام به پیروی از پدر گرامیش امام باقر علیه السلام دانشگاه اسلامی را در مدینه پدید آوردند و نیم قرن کاملاً درخشید و در آن دانشگاه محققان و محدثان و مفسران بزرگ و حافظان سنت پیامبر، تربیت شدند و پیوسته تا عصر منصور دوانیقی خلیفه عباسی درخشیدند.

وجود چنین دانشگاه عظیمی، خاری در چشم دشمنان بود و لذا گروهی نفوذی، در لباس شیعیان اهل بیت علیهم السلام، خود را در صفوف آنان جای دادند و به عنوان طرفداری از آنان، الوهیت امام صادق علیه السلام و گاهی نبوّت آن حضرت را مطرح می کردند و پیشوای آنان فردی به نام «ابوزینب محمد بن قلاّص اسدی» بود که در تاریخ از آنان به نام «خطّابیه» یاد شده است و همین ریشۀ حرکت باطنی در مذهب اسماعیلی گشت. دربارۀ این حرکت باطنی، نویسندگان شیعی و سنّی سخنان فراوانی دارند. اشعری در کتاب «مقالات الاسلامییّن» و نوبختی در کتاب «فرق الشیعه»، طبری در «الکامل فی التاریخ» خود، و ابن جوزی در «منتظم» و بغدادی در کتاب «الفرق بین الفرق» دربارۀ عقاید و فرق آنان سخن