فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی: زیدیه و اسماعیلیه و دیگر فرق - جلد 7 و 8 صفحه 351

و بر پایه این نوع نگرش باید جهان مادی، یک جنبۀ جسمانی داشته باشد که نماد جهان باطنی و روحانی است.(1)

1. عقول عشره

اسماعیلیان برای توضیح و بیان نظریه خویش و ترویج مذهب خود، از فلسفه یونان کمک گرفتند که روش ویژه ای در توضیح پیدایش کثرت از وحدت دارد، و با پذیرفتن وحدت باری تعالی و بسیط بودن او از همۀ جهات و این که کثرت در او راه ندارد، خواه این کثرت خارجی باشد یا عقلی یا وهمی؛ به مشکلی دچار شده اند که ارسطو و شاگردانش و فلاسفه مسلمان و پیرو او مانند فارابی و ابن سینا نیز دچار آن گشته اند و آن اینکه از واحد بسیط در هر جهت جز واحد صادر نمی شود، و برای حل این مشکل، ده عقل فرض کرده اند و همچنین نظریۀ افلاک سبعه (هفت فلک تو در تو) را پذیرفته اند. تفاوت میان نظر آنها با فلاسفه مشاء اندک است. آنان آفرینش جهان را این گونه تفسیر کرده اند:

1. خداوند متعال عقل اول را آفرید که دو جنبه دارد، یک جنبه استناد به مبدأ اول و یک جنبۀ ارتباط با ماهیت.

2. عقل اول، عقل دوم را آفریده و نیز فلک اول و روح او را که فلک اقصی نام دارد.

3. عقل دوم، به این دو جهت، عقل سوم و فلک دوم را با نفس آن آفریده که فلک ثوابت است.

4. عقل سوم، به جهت ارتباط دوگانه خود عقل رابع و فلک سوم را با نفس