فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی: زیدیه و اسماعیلیه و دیگر فرق - جلد 7 و 8 صفحه 361

بزرگان اندیشۀ اسماعیلی 1

ابوحاتم رازی (260-322 ه)

نام اصلی او احمد بن حمدان بن احمد ورثنیانی لیثی است، و از رهبران فکری اسماعیلیه به شمار می رود. نخستین کسی که دربارۀ زندگی او نوشت، شیخ صدوق است. ابن حجر به نقل از شیخ صدوق در «تاریخ الری» در آورده است:

«وی انسانی فرزانه و اهل ادب و زبان بود. احادیث بسیاری را شنیده بود، و کتابهایی نوشته بود، ولی در پایان عمر خود، منحرف شد و یکی از مبلغان مذهب اسماعیلی گشت و گروهی از بزرگان را از راه به در برد و سرانجام در سال 322 درگذشت».(1)

نویسندۀ «اعیان الشیعه» به نقل از صاحب «ریاض» می نویسد: «او یکی از پیشگامان تشیع و از معاصران صدوق بود. کتابی بر ردّ محمد بن زکریای رازی پزشک معروف دربارۀ الحاد و انکار نبوت دارد».(2)

مصطفی غالب آورده است: او مبلّغ بزرگی بود که در سرزمینهای ری و طبرستان و آذربایجان فعالیت می کرد و توانست فرمانروای ری را به مذهب اسماعیلی در آورد، وی برای «القائم بامراللّه» تبلیغ می کرد، و نقش سیاسی بسیار