فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی: زیدیه و اسماعیلیه و دیگر فرق - جلد 7 و 8 صفحه 79

علوم اسلامی، اعمّ از تفسیر و حدیث و کلام جای سخن نیست، اما منتسب کردن همۀ فرق بالاخص معتزله به ایشان، صحیح نیست، زیرا در جلد سوم این فرهنگ، یادآور شدیم که ریشۀ معتزله به حسن بن محمد بن حنفیه می رسد.

بزرگنمایی دربارۀ دانش و فقه زید بن علی

غلوّ در لغت، تجاوز از حد و واقعیت است. خداوند متعال می فرماید:

(یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَی اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ) .(1)

«ای پیروان تورات و انجیل! در دین خود افراط نکنید و نسبت به خدا جز حق مگویید...».

و باز می فرماید:

(قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ) .(2)

«بگو: ای اهل کتاب! در دین خود جز حق مگویید و زیاده روی مکنید».

امیرمؤمنان علیه السلام بزرگنمایی و فروکاستن حقایق را چنین توصیف می کند:

«الثناء بأکثر من الاستحقاق ملق و التقصیر عن الاستحقاق عیّ أو حسد».(3)

«ستایش بیش از استحقاق، چاپلوسی است و فرو کاستن از واقعیت و شایستگی، نشانۀ ناتوانی و یا رشک و حسد بر دیگری است».

نتیجه می گیریم هر نوع فراتر رفتن از واقعیات در درجۀ نخست، دروغگویی است و در درجۀ دوم مخاطب را به گمراهی می کشاند و در درجۀ سوم خودداری از بیان حقیقت است. در این قسمت تفاوتی میان امور دینی و

1- (1) . نساء: 171.
2- (2) . مائده: 77.
3- (3) . نهج البلاغه، کلمات قصار، شماره 347.