کلام و عقائد 2 : نبوت و امامت صفحه 59

در جلسۀ پیشین گفتیم که عصمت به چهار قسم یا مرحله تقسیم می شود. حال سؤال این است که دربارۀ هر یک از این اقسام چهارگانه، کدام یک از این سه نظریه درست است؟

منشأ عصمت در دریافت وحی

پیامبران در دریافت وحی خطا نمی کنند، اما این نوع از عصمت به اختیار آن ها مربوط نیست. هنگامی یک گیرنده پیامی را اشتباه دریافت می کند که یا فرستنده آن را اشتباه بفرستد و یا خود گیرنده عیب و نقصی داشته باشد. وحی نیز پیامی است که خداوند به گونه ای خاص برای پیامبران می فرستد. پس زمانی در دریافت وحی خطا رخ می دهد که یا خداوند آن را از همان آغاز خطا بفرستد و یا در آن بخش از وجود و ساختمان ادراکی پیامبران که به دریافت وحی مربوط است، نقصی وجود داشته باشد. با بررسی این دو فرض متوجه می شویم که فرض نخست پذیرفته نیست؛ زیرا هیچ نقص و خطایی در خداوند راه ندارد. از سوی دیگر، نقص یا کمال وجود و ادراک پیامبران نیز به خود آن ها مربوط نیست و به چگونگی خلقت الهی بستگی دارد و چون هدف خدا رساندن پیام خود به پیامبران است، پس از همان آغاز وجود و انواع قوای ادراکی آنان را به گونه ای کامل می آفریند تا در دریافت وحی دچار اشتباه نشوند. بنابراین، عصمت در دریافت وحی، ارتباطی به پیامبران ندارد و به طور کامل ناشی از خداوند است.

منشأ عصمت در ابلاغ وحی

هنگامی در ابلاغ وحی به مردم خطایی رخ می دهد که پیامبران دانسته آن را درست ابلاغ نکنند، یا نادانسته آن را فراموش نمایند و یا عواملی خارجی از ابلاغ درست آن جلوگیری کند. با این همه تمام این موانع در این نوع از عصمت منتفی است؛ زیرا اوّلاً پیامبران امین خداوند هستند و او می داند که چه کسانی را برای رسالت خویش انتخاب کند:

اَللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ 1

خداوند بهتر از همه می داند که رسالت خود را در کجا قرار دهد.

از این رو امکان ندارد کسانی که برگزیدۀ خدا هستند، به گونه ای دانسته، در وحی الهی خیانت و چیزی از آن را کم یا زیاد کنند و سخنی نادرست را به خدا نسبت دهند:

وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ 2

اگر پیامبر سخنانی را به دروغ به ما نسبت می داد، او را با قدرت تمام می گرفتیم و سپس رگ قلبش را قطع می کردیم.

ثانیاً عواملی همچون فراموشی سهوی، ناشی از ناتوانی حافظه و قوای ادراکی است که آن هم معمولاً به انسان مربوط نیست. بنابراین، این خداوند است که چون می خواهد پیام خود را بی کم و کاست به مردم برساند، باید ذهن و حافظۀ پیامبران را به گونه ای خلق و از آن مراقبت کند که چیزی را فراموش نکنند. خداوند این مسئله را که پیامبر هنگام ابلاغ وحی چیزی را فراموش نمی کند به خود نسبت می دهد: