کلام و عقائد 2 : نبوت و امامت صفحه 7

2. تزکیه و تربیت اخلاقی

تعلیم علوم و معارف نظری، هرچند برای رشد و کمال انسان لازم است، ولی کافی نیست. اگر علم و دانش با تربیت و طهارت اخلاقی همراه نباشد، نه تنها موجب رشد نمی شود، بلکه سبب بزرگ ترین سقوطها و انحطاطهای اخلاقی نیز خواهد شد. یکی از بهترین شواهد این مسئله همکاری دانشمندان علوم مختلف با حکومت های جبار و ظالم در دنیای امروز است که حاصل تمام علم و دانش خود را در راه ساخت انواع سلاح های کشتار جمعی (اتمی، شیمیایی، میکربی و...) و یا ابداع وسایل و شیوه های گوناگون شکنجه های روحی و جسمی و بسیاری از ستم ها و جنایت های دیگر به کار گرفته اند.

از طرف دیگر حتی کسانی هم که می خواهند موازین اخلاقی را رعایت کنند، در بسیاری از مصادیق اعمال اخلاقی اختلاف نظر دارند. کسانی که با علم اخلاق آشنایی دارند به خوبی می دانند که بسیاری از اندیشمندان حوزۀ علم و فلسفۀ اخلاق، حتی در این مسئله که تعریف اخلاق و خوب و بد اخلاقی چیست و معیار تمییز عمل اخلاقی از غیر اخلاقی و مصادیق آن ها کدام است، با هم هم داستان نیستند و دیدگاه ها و نظرات گوناگون و متعارضی دارند. از سوی دیگر عارفان و اهل سلوک عرفانی نیز در طول تاریخ اختلاف نظر زیادی داشته اند که تاکنون نیز ادامه دارد؛ عارفان در این که چگونه باید نفس خود را تهذیب و از آلودگی ها و انواع تعلقات مادی و معنوی پاک کنیم و اساساً چه چیزی را باید تعلق ناپسند و موجب آلودگی روح بدانیم و به طور کلی مسیر سیر و سلوک را در عرفان عملی چگونه باید طی کنیم، اختلافات زیادی دارند. این اختلاف نظرها گاه به تعارضات عمیقی منجر شده است. مثلاً کسان یا فرقه هایی ازدواج و علاقه به همسر و فرزند را از تعلقات نادرست و آلودگی های نفسانی قلمداد می کنند و تهذیب و تکامل نفس را در مجرد زیستن یا به طور کلی در کناره گیری از مردم و جامعه و انزواطلبی می دانند و کسان دیگری به عکس آن معتقدند. یا مثلاً در برخی از عرفان های شرقی، برای پرورش و تقویت نفس، انواع ریاضت های عجیب و غریب و طاقت فرسا تجویز می شود و در مکتبی دیگر توسل به این گونه اعمال، نادرست و خود یکی از موانع رشد و کمال واقعی تلقی می شود. بنابراین، تنها خالقی که جسم و روح آدمی را آفریده است، می داند که چه چیزی موجب آلودگی و انحطاط و یا تهذیب و تعالی نفس است و راه این تهذیب و موانع و خطرات آن کدام است. بر این اساس، یکی دیگر از دلایل ضرورت بعثت پیامبران و اهداف آن این است که افزون بر تعلیم، بشر را از نظر اخلاقی و تربیتی نیز به رشد و کمال برسانند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

«إنّی بُعِثتُ لأتَمِّمَ مکارمَ الأخلاقِ»؛ من برای این مبعوث شدم که سجایای اخلاقی را به تمام و کمال برسانم. قرآن کریم نیز هدف بعثت را تزکیۀ اخلاقی معرفی می کند.(1) تأمل در محتوا و راه و روش تربیت اخلاقی پیامبران تفاوت های موجود میان اخلاق و عرفان الهی و بشری را به روشنی به ما نشان می دهد و این خود حاکی از همان عجز بشر برای پیمودن این راه به پای خود است.

چکیده

بحث از ضرورت بعثت پیامبران، با درک فلسفۀ آفرینش انسان ارتباطی بسیار عمیق و نزدیک دارد و بدون توجه به هدف خلقت انسان نمی توان هدف از بعثت را به طور درست و کامل دریافت.