کتابخانه بالقرآن

مذاهب صفحه 193

صفحه 193

آنها بر این باور بودند که انسان ها هیچ گونه و قدرتی ندارند و هیچ کاری از کسی جز خدا سر نمی زند؛ نسبت کارها به انسان ها مجازی است؛ حقیقت ایمان را همان معرفت خالی می دانستند، و بسیاری از صفات را مانند عالم، حی، مرید و.. به خداوند نسبت نمی دادند. آنان به خیال تنزیه و رهایی از تشبیه خداوند با استفاده از این قانون عقلی که حرکات و اشیای نامتناهی، از نظر آغاز و انجام ممکن نیست، بلکه هر چیزی اوّل

و آخر دارد و با استفاده از آیاتی که جاویدان ماندن در بهشت و دوزخ را به خواست خداوند واگذاشته است،{13} به این نتیجه رسیده اند که بهشت و جهنّم، ابدی و دائم نیست.

از عقاید دیگر آنان که با مذهب معتزله و امامیّه نیز موافقت دارد می توان نفی رؤیت بصری خداوند، عینیّت صفات ذاتی خداوند با ذات او، حادث بودن قرآن و عقلی بودن وجوب معرفت خداوند را نام برد.{14}

این که ایمان، صرفاً معرفت باشد با صریح آیات قرآن منافات دارد،{15} و این که اطلاق صفاتی مانند عالم بودن یا زنده بودن و یا... سبب تشبیه خدا به مخلوقات شود نیز پذیرفته نیست؛ چون سرانجام به تعطیلی شناخت اوصاف خدا می انجامد؛ به همین سبب امام جواد(ع) در پاسخ این پرسش که آیا جایز است خدا را شئ بنامیم، فرمود: آری با رعایت نفی تشبیه و نفی ابطال (تعطیل)، یعنی اصل صفت درباره خداوند صادق است؛ امّا از تشبیه و هم سان نگری باید پرهیز شود/

از بررسی مختصر آرای این گروه، به این نتیجه می رسیم که آن ها آغازگر برگشت ارتجاعی به باورهای عصر جاهلی بودند؛ مانند جبر، تجسیم خداوند و... .{16}

مشرکان و اهل کتاب مهم ترین سوغات شان مجبور بودن مطلق انسان بود.

خوارج: خوارج در آغاز، مکتب و مشرب فکری و دارای اندیشه های خاصّی نبود؛ بلکه متولّد نادانی شماری از سران کوفه و شیطنت بنی امیّه بود و صرفاً حرکتیسیاسی و ناشی از روی تعصّب به شمار می رفت و بسیار زود به فرقه های متعدّدی تقسیم شد.{17}

بر همین اساس، آموزه ها و باورهای خاصّ کلامی نداشتند؛ هر چند ظاهر رفتارشان جمودگرایی و مخالفت با عقل و اندیشه بود. رفتار و گفتار این

گروه در پیدایش مذاهب و اندیشه های کلامی تأثیر ژرفی داشت. آنان به ظاهر آیه شریفه«ان الحکم الاّلله»;{18} جمود ورزیدند و به این نتیجه رسیدند که واگذاری، سرنوشت جنگ در صفین، حَکَم قرار دادن غیر خدا بود؛ پس همه مرتکب گناه شده ایم و ارتکاب گناه هم منافی ایمان است؛ بنابراین همه حتّی امیر المؤمنان(ع) کافر شده ایم و باید توبه کنیم .

از همین جا بود که مباحث داغ ایمان، چیستی و حدّ و مرز آن مطرح شد.