کتابخانه بالقرآن

مذاهب صفحه 195

صفحه 195

مذهب معتزله بر پنج اصل استوار است:{23} نخستین اصل توحید (ذاتی، صفاتی، افعالی، و عبادی) است که تأکید معتزله روی توحید صفاتی است (صفات خدا عین ذات اویند) که در مقابل، صفاتیّه (صفات خدا زاید و غیر ذات خدا است) و اشاعره قرار دارند، الهام بخش امامیّه و معتزله، احادیث نورانی اهل بیت(علیهم السلام)

است. امام باقر(ع) فرمود: «من صفْ القدیم اله واحد احد صمد احدی المعنی و لیس بمعان کثیرْ».{24}

اصل دوم عدل است ؛ یعنی عدل، معنایی است که عقل آن را دریافته و بر پایه آن، افعال خدا را به عدل وصف می کند بدین معنا کهحُسن و قبح اشیا را عقل انسان به طور مستقل درک می کند و خدا همواره کار حسن انجام می دهد و از کار قبیح می پرهیزد. در مقابل، اشاعره می گویند: عقل ما به طور مستقل حسن و قبحی نمی شناسد؛ بلکه هر آن چه خسرو کند، شیرین است. نتیجه این گفتار این می شود که اگر خداوند انسان بی گناه و با تقوا را به جهنّم ببرد، ممکن است و کار قبیحی نیست؛ بلکه چون خداوند انجام داده، حسن است/

این اصل به تنهایی در اثبات عقلی بودن مذهب اعتزال کافی است و نقطه عطف جدایی اندیشه آن ها از اندیشه های جامد و سطحی نگر مذاهب هم زمان خود است.

مبنای این اصل، پذیرش حُسن و قبح عقلی است و این قاعده به درخت تنومندی می ماند که عقاید بسیاری برگ و شاخه آن می شوند. «اهل حدیث و حنبلی ها که به فکر این قاعده اند، از افکار، معارف و حقایق فراوانی سر درآورده اند».{25}

اثبات عدل الهی در گرو سه مقدّمه ای است که همه عقلی و از ذهن و اندیشه متعالی برخاسته اند.

1. خِرَد درباره برخی از کارها به خوبی و بدی حکم می کندصرف نظر از فاعل آن (چه خداوند چه غیر او)؛

2. خداوند از حُسن و قبح کارها خبر دارد و می داند که نیکی در مقابل نیکی، خوب، و بدی در برابر نیکی، بد است؛

3. کار زشت از خداوند سر نمی زند، چون عالم به

زشتی و از انجام آن نیاز می باشد.{26}