کتابخانه بالقرآن

مذاهب صفحه 355

صفحه 355

چگونه با این قالبها و معیارها می توان توجیه کرد که مثلاً چرا مأمون و معتصم و واثق بشدت طرفدار مکتب اعتزال می شوند واصل عدل را می پذیرند و در مقابل، متوکل که وابسته به همان طبقه و همان گروه و همان خون بود، گرایشی در جهت مخالف پیدا می کند و با طرفداران عدل همان را می کند که اسلافش با مخالفان عدل کردند.

یا مثلاً چگونه می توان فکر صاحب بن عُبّاد را که یکی از برخوردارترین و متنّعم ترین مردم جهان بود در حمایت شدید از اصل عدل توجیه کرد، در صورتی که اکثریت قریب به اتفاق علمای مرحوم زمان او منکر این اصل بودند و عقیده اشعری داشتند.

صاحب بن عُبّاد وزیر برخورداری است و از این نظر کمتر نظیر دارد. او اولاً برخلاف اکثر وزرا که سری سالم به

گور نمی برند و عاقبت مغضوب بالاتر از خود می گردند، تا آخر عمر وزیر باقی ماند و تشییع جنازه تاریخی کم نظیری چه از نظر کمیت و چه از نظر کیفیت از او شد.

ابن خَلَّکان می گوید:

«هیچکس مانند صاحب بن عبّاد خوشبختی و خوش شانسی زمان حیات و بعد از ممات را توأم با یکدیگر جمع نکرد».

صاحب بن عباد که هم وزیر بود وهم عالم، زندگی را مانند هم طبقه های خودش از وزرا، در کمال کامرانی گذرانید و بر عکسِ آنها که منفور از دنیا می روند و با رفتنشان نامشان هم می رود، خوشنام و محبوب باقی ماند؛ ومردنش مانندهم طبقه های دیگرش، یعنی علما صورت گرفت که غالباً عمری را به گمنامی و محرومیت بسر می برند وشهرت و محبوبیت واحترامشان از وقت مردن آغاز می شود.

صاحب بن عباد، علاوه بر اینکه تا آخر عمر در پست وزارت باقی ماند، و علاوه بر اینکه خوشنامی علما را نیز برای خود تحصیل کرد، از یک مزیت فوق العاده دیگر نیز برخوردار بود، و آن اینکه می گویند تنها وزیر تاریخ است که پدر و جدّش نیز وزیر بوده اند و سه نسل متوالی، وزارت را از یکدیگر به ارث بردند. نام خودش اسماعیل، و نام پدرش عباد، و نام نیایش عباس است.

صاحب بن عباد با همه این برخورداریها و تنعّمها از طرفداران جدی اصل عدل است و به آن افتخار می کند. می گوید:

اگر قلب من شکافته شود، در میان آن، دو سطر دیده می شود که بدون نویسنده نگارش یافته است: عدل و توحید در یک طرف، و محبت اهل البیت در طرف دیگر.