کتابخانه بالقرآن

مذاهب صفحه 496

صفحه 496

تفکیک مقام زمامداری از مقام رهبری معنوی چیزی نیست که زاییده فکر امروز دانشمندان تسنن باشد، بلکه سابقه أی کهن و بسیار دیرینه دارد.

توضیح اینکه: ماجرای سقیفه به پایان رسید، و ابوبکر زمام امور را به دست گرفت، و مقام فرمانروایی را به ظاهر اشغال کرد. در میان یاران رسول خدا گروهی از عقب زدن امیر مؤمنان از مقام خلافت، سخت عصبانی و ناراحت بودند زیرا هنوز ندای پیامبر در لحظه خروج از مدینه در جنگ تبوک و در روز غدیر و دوران بیماری در گوش آنان طنین انداز بود.

از این جهت گروهی بی غرض از ربودن گوی خلافت، آن هم با آن صحنه سازی رسوا، سخت برآشفته بودند و بدون اینکه خود را به یکی از طرفین منتسب سازند، نزد خلیفه می آمدند و او را درباره علی سؤال پیچ می کردند. خلیفه و همفکران وی پاسخی جز این نداشتند که به حربه تفکیک دو مقام، متوسل شده و می گفتند: مقام فرمانروایی و رهبری معنوی هرگز در یک خانواده جمع نمی شوند.

بریده بن خصیب از یاران رسول خدا است که موقع رحلت پیامبر در مأموریت بود. وی پس از درگذشت پیامبر وارد مدینه شد و اوضاع را دگرگون دید، پرچمی را که در دست داشت در برابر خانه علی(ع) نصب کرد، و با چهره ای برافروخته وارد مسجد گشت، و با خلیفه و همفکر وی به گفتگو پرداخت. او گفت:

به خاطر دارید که روزی پیابر گرامی(ص) به همه ما دستور داد که، به عنوان رئیس و فرمانروای مؤمنان، بر علی سلام

کنیم و بگوییم: «السلام علیک یا امیر المؤمنین». (پیامبر به یاران خود فرمود: سَلِّموا عَلی عَلیٍّ بأمره المؤمنین.) اکنون چه شد که این توصیه ها و سفارشها را به دست فراموشی سپردید؟

خلیفه در پاسخ «بریده» به نظریه تفکیک دو مقام از هم چسبید و گفت: هر روز خداوند، کاری پس از کاری انجام می دهد، هرگز خداوند در یک خاندان، نبوت(رهبری معنوی) و فرمانروایی را جمع نمی کند.

یعنی اهل بیت و بستگان پیامبر، یا باید رهبر معنوی و پیشوای امّت، در بیان احکام و شرایع الهی باشند، و یا زمامدار مسلمانان؛ و این دو منصب هرگز با هم جمع نمی شود.

قدری در سخن خلیفه دقت کنیم؛ فکر نمی کنیم که مقصود وی این باشد که هرگز این دو مقام در یک جا مطلقاً جمع نمی شوند زیرا پیامبر گرامی(ص) شخصاً هر دو مقام را دارا بود، هم فرمانروای مسلمانان، و هم رهبر معنوی مردم بود. علاوه بر پیامبر گرامی اسلام(ص)، پیامبران دیگری مانند حضرت سلیمان نیز از هر دو مقام بهره کاملی داشتند. لابد مقصود وی این است که پس از درگذشت پیامبر، این دو مقام در خاندان او جمع نمی شوند، ولی این نظر نیز به سان نظریه پیشین بی اساس است، و لذا هنگامی که امام باقر(ع) نظریه تفکیک را از گردانندگان سقینه نقل می کند فوراً برای ابطال آن از آیه زیر، که حاکی از اجتماع هردوم منصب در فرزندان ابراهیم است، کمک می گیرد: «ام یَحسُدون عَلی ما آتاهم الله مِن فَضله فَقد آتینا آل ابراهیم الکتاب والحِکمه و آتیناهم مُلکاً عَظیماً» نساء/50 [آیا آنان بر آنچه که خدای متعال از کرم و فضل خود به اولاد ابراهیم بخشید، رشک می ورزند، همانا

ما به فرزندان ابراهیم کتاب و حکمت و فرمانروایی عظیمی دادیم.]