کتابخانه بالقرآن

مذاهب صفحه 741

صفحه 741

مؤلف معتزله الیمن که زندگی و عقاید یحیی بن الحسین 245 298، (امام زیدیه در عصر خویش، و ناقل آرای معتزله به یمن) نوشته از رسائل العدل و التوحید او نقل می کند و می گوید: قضاء در قرآن به سه معنی است:

1 آگاهی و دانستن مانند «قَضَینا إلی بنی إسرائیل فی الکتاب لَتُفسدنّ فی الأرض» اسراء/ 4

2 امر و فرمان مانند: «وقَضی رَبّک ألّا تَعبدوا إلّا إیّاه» اسراء/3

3 خلق و احداث مانند: «فَقَضاهُنّ سَبع سماوات فی یَومین» فصلت/12

آنگاه می گوید: اینها معانی قضاء در قرآن است، اگر مقصود این است که خدا بر مخلوق خود حکم بر معصیت می کند (می آفریند) آنگاه بر آن عذاب میکند، این محال است، آنگاه به این نقطه منتهی می گردد که مقصود از تقدیر امر به طاعت است و او امر به معصیت نمی کند و بندگان گناهان را پس از نهی خدا مرتکب می شوند و می گویند این است معنی «أنا مؤمن بقضاء الله و قدره ما کرهتُ نفسی و ما رضیت» (معتزله الیمن/173 174)

قاضی عبد الجبار، در کتاب «المحیط بالتکلیف» می گوید: هرگز نمی توان گفت افعال بندگان در قلمرو قضای الهی است زیرا معنی آن این است که او آفریده است، سپس می گوید و به طور تفصیل بگوییم:

1 اگر مقصود از قضاء و قدر اعلام واخبار است

صحیح است.

2 اگر مقصود الزام است در برخی از موارد صحیح است نه در همه موارد.

3 اگر مقصود خلق و آفرینش است، اطلاق آن در افعال بندگان صحیح نیست و همین احتمالات بر «قدر» نیز حاکم هست، آنگاه نتیجه می گیرد، این لفظ در افعال خدا به کار می رود و بس.