کتابخانه بالقرآن

مذاهب صفحه 767

صفحه 767

مهم کلامی چون توحید، قضا و قدر، امر بین امرین و... بحث های زیبایی دارند؛ پس کلام و مشرب شیعه، قدیم ترین روش ها است. بیش ترین تکیه گاه، کلمات امامان اهل بیت(علیهم السلام) است که کلام شان از کلام وحی گرفته شده و در گام دوم، روش شیعه بر استدلال، تبیین و احتجاج بر پایه عقل مبتنی است، ویژگی مهمّ روش امامیّه، «طریق اعتدال» و پرهیز از افراط و تفریط است؛ البتّه عقل را صرفاً در محدوده خودش معتبر می دانند، و در تفسیر آیات قرآن، متشابهات را به کمک محکمات تفسیر می کنند.

از دیدگاه مکتب اهل بیت(علیهم السلام) عمومیّت قدرت و خالقیّت خدا، مستلزم استناد قبایح انسان ها به او نیست؛ چون قدر و مشیّت تکوینی خدا شامل تمام اشیا است و اشیا به اعتبار وجودشان همه خیرند؛ امّا قدرت و مشیّت تشریعی خدا فقط به افعال و اشیای نیک تعلّق می گیرد و هر کاری از جهت وجودی خیر است؛ امّا بعضی کارها از جهت صدورش از انسان؛ به زشتی و معصیت متّصف است که مورد مشیّت تشریعی خداوند نیست؛برای مثال، کار سرقت از این جهت که دست و پای انسان، کاری را انجام داده، خیر، و شامل قضا و قدر الهی است؛ امّا از این جهت که به مال مردم دست برده و مخالف دستور خدا بوده، معصیت و مسؤولیّتش به عهده انسان است. بهترین بیان و سازگاری ایمان به قضا و قدر با اختیار و مسؤول بودن انسان، در کلام نورانی حضرت علی(ع) آمده است.{16}

شهید مطهری می فرمایند: «تعقّل و تفکّر شیعی نه تنها با تفکّر حنبلی که از اساس منکر به کار بردن استدلال در عقاید مذهبی بود، و با

تفکّر اشعری اصالت را از عقل گرفته و آن را تابع ظواهر الفاظ می کرد، مخالف و مغایر است، با تفکّر معتزلی نیز با همه عقل گرایی آن مخالفت می کند؛ زیرا تفکّر معتزله هر چند عقلی است، جدلی است، نه برهانی؛ به همین جهت اکثریّت قریب به اتّفاق فیلسوفان اسلامی، شیعه بوده اند.{17}

هشام بن الحکم (179)، محمد بن علی مؤمن الطاق، ابن شاذان نیشابوری (261)، حسن نوبختی (310)، شیخ صدوق (381)، محمد بن نعمان شیخ مفید (338)، سیّد مرتضی (436 - 355)، شیخ طوسی (460)، محقّق طوسی (672) و... از مشاهیر کلامی مکتب امامیه اند. قسمت عمده روش و مبانی کلامی شیعه در بررسی سایر مذاهب روشن شد.

منابعی جهت مطالعه بیش تر:

1. تاریخ الجهمیْ و المعتزله، جمال الدین قاسمی؛

2. مرجئه، رسول جعفریان؛

3. فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، جعفر سبحانی؛

4. خوارج در تاریخ، یعقوب جعفری/