جانشینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله): پژوهشی پیرامون خلافت نخستین صفحه 183

علی:واکنش بنی هاشم نسبت به خلافت

اختلاف در جانشینی و جنگ جمل

حاکمیت علی علیه السّلام مشخّصه هایی مغایر با خلافت را داشت.این حاکمیت بر طبق معیارهای دورۀ نخستین خلافت،فاقد مشروعیت بود.علی علیه السّلام از طرف شورایی از برجسته ترین صحابۀ نخستین،که عمر آن را شرط جانشینی مشروع دانسته بود،برگزیده نشد؛و نیز از پشتیبانی اکثریّت قریش که در تشکیلات حکومتی أبو بکر به منزلۀ تنها طبقۀ حاکمی شناخته می شد که حق داشت دربارۀ خلافت تصمیم گیری کند،بی بهره بود.

امّا علی علیه السّلام به مشروعیت ادعای خویش که مبتنی بود بر خویشاوندی نزدیکش با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،آگاهی اش از اسلام،همراهی اش با آن از همان روزگار نخستین،و شایستگی اش در مراقبت از آرمانهای آن،یقین کامل داشت.از نظر او معیارهایی که أبو بکر و عمر برای حاکمیت مشروع وضع کرده بودند،اصالت نداشت.علی به أبو بکر گفته بود که تأخیرش در بیعت با او در مقام جانشین پیامبر،از آن روی بود که به تقدم حق خویش در خلافت باور داشت.هنگامی که سرانجام با أبو بکر،عمر و عثمان بیعت کرد همچنان بر عقیده اش باقی بود.او برای حفظ اتّحاد مسلمانان بیعت کرد،و این در زمانی بود که معلوم شد مسلمانان از او،به منزلۀ جانشین بر حق پیامبر،روی برتافته اند.وقتی امّت مسلمان یا بخش اعظم آن،به او روی آوردند،نه فقط حق مشروع او،که تکلیف اقتضا می کرد رهبری آنان را بر عهده گیرد.