جانشینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله): پژوهشی پیرامون خلافت نخستین صفحه 8

تکالیف خویشاوندی و خاندان های پیامبران در قرآن

قرآن با تأکید بسیار همه مسلمانان را مکلف کرده که پیوندهای خویشاوندی را حفظ کنند.در آیات بسیاری به مؤمنان توصیه شده که با خویشان رفتاری نیکو(احسان)داشته باشند و آنان را یاری و به معاش آنان کمک کنند:«خدا به عدل و احسان و بخشش به خویشاوندان(ایتاء ذی القربی)فرمان می دهد،و از فحشاء و زشتکاری و ستم نهی می کند»(نحل90/).در بیشتر موارد نام خویشان در این شرایط،همراه با نام یتیمان، فقیران و در راه ماندگانی(ابن السبیل)آمده است که شایسته احسان مؤمنان هستند.اما این حقیقت که مرتبا نام آنان در ردیف اول آمده است تقدّم حق آنان را بر هر ذی نفع دیگری نشان می دهد:«حق خویشاوند و مسکین و در راه مانده را ادا کن.این بهتر است برای کسانی که خشنودی خدا را می جویند و ایشان رستگارانند»(روم38/).«...نیکوکار (برّ)کسی است که...مال خود را،در راه دوستی خدا،به خویشاوندان(ذوی القربی)و یتیمان و درماندگان و گدایان و در بندماندگان ببخشد»(بقره177/).هنگامی که مؤمنان از محمد صلّی اللّه علیه و آله می پرسند که چه چیزی باید انفاق کنند به او اعلام می شود که به آنان بگوید:«آنچه از مال خود انفاق می کنید،برای پدر و مادر(والدین)و خویشاوندان(اقربا) و یتیمان و مسکینان و رهگذران باشد،و هر کار نیکی که کنید خدا به آن آگاه است» (بقره215/).

به مفهومی گسترده تر احسان به خویشان واجب است:«به یاد آرید آن هنگام را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و درویشان نیکی(احسان)کنید و به مردمان سخن نیک گویید و نماز بخوانید و زکات بدهید»(بقره83/).به مسلمانان نیز همین دستور را داده است:«خدای را بپرستید و هیچ چیز را شریک او مسازید و با پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و همسایۀ خویشاوند(جار ذی القربی)و همسایه بیگانه و یار مصاحب و مسافر رهگذر و بندگان خود نیکی کنید»(نساء36/).هنگام تقسیم میراث شخص درگذشته چون خویشاوندان و یتیمان و مسکینان حاضر آمدند آنان را محقّ به احسان و دریافت چیزی می داند (نساء7/-8).در اینجا روشن است که منظور از خویشاوند آنانی هستند که سهم الارث نمی برند.