- پیشگفتار 1
- دیباچه 1
- تاریخچه قول به تجسیم 2
- اشاره 2
- اشاره 3
- دوره دوم: عصر صحابه 4
- دوره اول: عصر یهود 4
- اشاره 7
- دوره سوم: از زمان تابعین تا احمد بن حنبل 7
- 1. نعیم بن حماد (228 ه. ق) 8
- 6. نوح ابن ابی مریم (173 ه. ق) 9
- 3. وهب بن منبه (114 ه. ق) 9
- اشاره 9
- 5. حماد بن سلمه (167 ه. ق) 9
- 4. محمّد بن کرّام سجستانی (255 ه. ق) 9
- اشاره 9
- 2. مقاتل بن سلیمان (155 ه. ق) 9
- حشویه وقول به تجسیم 10
- دور چهارم: از عصر احمد بن حنبل تا ابن تیمیمه 13
- دوره پنجم: از عصر ابن تیمیه تا محمد بن عبدالوهاب 18
- دوره ششم: عصر محمد بن عبدالوهاب 20
- 1. شیخ محمّد ابوزهره 29
- دوره هفتم: عصر وهابیان معاصر 29
- تجسیم وهابیان از دیدگاه اهل سنت 29
- اشاره 29
- 2. ابن بطوطه 30
- 4. مصطفی بن عبدالله قسطنطنی حنفی معروف به حاجی خلیفه 31
- 3. ابن الوردی 31
- 5. دکتر عیسی بن مانع حمیری، معاصر، سلفی 32
- 6. ابوالفداء سعید عبداللطیف فوده 33
- 7. عبدالغنی حماده 34
- 8. شیخ سلامه قضاعی عزامی شافعی (م 1376 ه. ق) 35
- 9. نجم الدین محمّد امین کردی شافعی (م 1400 ه. ق) 36
- 10. تقیالدین ابوبکر بن محمّد حسینی حصنی شافعی (م 829 ه. ق) 38
- 11. قاضی سبکی 39
- 12. شیخ سلیم البشری 40
- 13. ابن حجر هیتمی مکّی شافعی 40
- 14. ابوالفدا 40
- تجسیم از منظر اسلامی 41
- قرآن ونفی جسمیت از خداوند 41
- آرای علمای شیعه در مسأله تجسیم 44
- اهل بیت 44
- ونفی جسمیت از خدا 44
- اتهام به بزرگان شیعه در قول به تجسیم 48
- تبرئه هشام بن حکم از قول به تجسیم 49
- اشاره 49
- مرحله اول: بررسی اصل نسبت 50
- مرحله دوم: بررسی کلام 54
- اشاره 54
- 1. قرینه لفظی 56
- 2. قرینه خارجی 56
- 3. اختلاف در معنای جسم 57
- 4. «جسم لا کالاجسام» عبارتی شایع 58
- بررسی روایات در مذمّت هشام 60
- دیدگاه علمای اهل سنت درباره تجسیم 61
- 1. دیدگاه محمد بن علوی مالکی درباره تجسیم 61
- 2. دیدگاه بدرالدین بن جماعه درباره تجسیم 64
- 1. میل عوام به تجسیم 66
- عوامل پیدایش نظریه تجسیم 66
- 2. خوف از افتادن در تعطیل 66
- 3. تأثّر از فرهنگ یهود 66
- اشاره 69
- واژه اسرائیلیات 69
- نفوذ اسرائیلیات در منابع حدیثی 69
- معرفی یهودیان توسط قرآن 70
- 1. تلاش یهود برای تحریف کلام الهی 70
- اشاره 70
- 2. کینهتوزی ودشمنی یهود 71
- 3. ارتداد مسلمانان، خواست یهود 72
- نهی از فراگیری از یهود 73
- 4. دور شدن از اهل کتاب 73
- 6. با وجود قرآن نیازی به غیر نیست 73
- 5. از اهل کتاب نپرسید 73
- ممنوعیت نگارش حدیث 75
- عنایت خلیفه دوم به تعلیمات تورات 75
- تأثیر افکار کعب الاحبار 79
- تأثیرپذیری مسلمین از کعب الاحبار 83
- کعب الاحبار کیست؟ 85
- نقش کعب الاحبار در عصر عثمان 87
- کعب الاحبار وقول به تجسیم 89
- وهب بن منبه وتمیم الداری 90
- برخی از افکار نفوذی 91
- با فرهنگ اهل کتاب 92
- مقابله مدرسه اهل بیت 92
محمّد بن صالح العثیمین میگوید: «ونؤمن بانّ لله عینین اثنتین حقیقیتین»؛(1)«ما ایمان داریم به اینکه برای خداوند متعال دو چشم حقیقی است».
دوره هفتم: عصر وهابیان معاصر
دوره هفتم از ادوار تجسیم وتشبیه، دوران سلفیه ووهابیان معاصر عربستان است. کسانی که در هیئت بحثها وفتاوی ودعوت وارشاد ظهور وبروز داشته ودارند ونیز محمد ناصرالدین البانی وپیروان خط فکری او.
این افراد در عصر حاضر توانستهاند، دانشگاههای مختلف را تسخیر کرده ودستههای گوناگون از طلاب را با اصول افکار خود در آنجا تعلیم دهند.
تجسیم وهابیان از دیدگاه اهل سنت
اشاره
علاوه بر اینکه وهابیان و اسلافشان خود بر تجسیم تصریح یا اشاره دارند برخی از علمای اهل سنت آن را به ابن تیمیه نسبت دادهاند. اینک به برخی عبارات اشاره میکنیم:
1. شیخ محمّد ابوزهره
او در کتاب تاریخ المذاهب الاسلامیه مینویسد:
سلفیه هر صفت وشأنی را که در قرآن یا روایات برای خداوند ذکر شده، حمل بر حقیقت کرده وبر خداوند ثابت میکنند ...؛ در حالی که علما به اثبات رساندهاند که این عمل منجرّ به تشبیه وجسمیت خداوند متعال خواهد شد ...(2)
او همچنین میگوید:
سلفیه معتقدند که هر چه در قرآن یا روایات در مورد اوصاف خداوند وارد شده؛ از قبیل محبّت، غضب، سخط، رضا، ندا، کلام، فرود آمدن در سایه ابرها، استقرار بر عرش، وجه،
1- عقیدة اهل السنة و الجماعة، صص 14 و 15.
2- تاریخ المذاهب الاسلامیه، ج 1، ص 232- 235.