کاوش هایی پیرامون ولایت صفحه 143

از طریق الهام از مطالبی آگاه می گردند که هرگز از طریق استدلال راهی به کشف آنها وجود ندارد.

از این جهت دانشمندان ادراک بشر را به سه نوع «ادراک توده مردم» و «ادراک استدلال گران و متفکران» و «ادراک عارفان و روشن بینان» تقسیم کرده اند.

تو گویی ظاهربینان به کمک حس، روشن فکران به مدد استدلال و روشن بینان به یاری الهام و اشراق، از جهان بالا به کشف حقیقت می پردازند.

نوابغ اخلاقی، مغزهای زایای دانشمندان و فیلسوفان تأیید می کنند که یافته ها و ساخته ها و پرداخته های بی سابقه آنان، بیشتر بر اثر جرقه های روشن بخش و الهام آمیزی به ذهن آنان خطور کرده و سپس آنها به یاری شیوه های تجربی و عینی یا روش استدلالی و تأملی به پرورش، تکمیل و تحقیق آنها مبادرت جسته اند.

شاهراه های سه گانه معرفت

از این بیان استفاده می شود که بشر برای نیل به مقصود، سه شاهراه در اختیار دارد. توده مردم غالباً از طریق نخست و گروهی از راه دوم و افراد انگشت شماری بر اثر تکامل روحی از راه سوم استفاده می نمایند.

1. راه تجربی و حسی: مقصود از این قسم آن رشته ادراکاتی است که از طریق حواس برونی وارد قلمرو ذهن می گردند; مثلاً هریک از دیدنی ها و چشیدنی ها و بوییدنی ها و... از ابزار ویژه خود در مدرک ادراکات ما قرار می گیرد و امروز بشر با اختراع تلسکوب و میکرسکوب، رادیو و تلویزیون و... کمک شایان تقدیری به ادراکات حسی بشر نموده و او را بر دور و نزدیک مسلط ساخته است.

2. راه استدلالی و تعقلی: متفکران جهان با به کار انداختن دستگاه تعقل و اندیشه، از یک رشته مقدمات بدیهی و روشن و ثابت در علوم، یک رشته قوانین