نظام واسطه در خلقت صفحه 16

ولاینافی هذا الذی ذکر فی توسطهم بینه تعالی و بین الحوادث- اعنی کونهم اسباباً تستند الیها الحوادث- استناد الحوادث الی اسبابها القریبة المادیة؛ فانّ السببیة طولیة لا عرضیة، أی انّ السبب القریب سبب للحادث، و السبب البعید سبب للسبب، کما لاینافی توسّطهم و استناد الحوادث الیهم استناد الحوادث الیه تعالی و کونه هو السبب الوحید لها جمیعاً، علی ما یقتضیه توحید الربوبیة؛ فانّ السببیة طولیة کما سمعت لا عرضیة.

فمثل الأشیاء فی استنادها إلی اسبابها المترتبة القریبة و البعیدة و انتهائها إلی الله سبحانه بوجه بعید کمثل الکتابة یکتبها الانسان بیده و بالقلم، فللکتابه استناد إلی القلم ثم الی الید التی توسلت إلی الکتابة بالقلم، و الی الانسان الذی توسل الیها بالید و بالقلم. و السبب بحقیقة معناه هو الانسان المستقل بالسببیة، من غیر ان ینافی سببیته استناد الکتابة بوجه الی الید و الی القلم. (1)

اینکه ذکر شد که عبارت باشد از واسطه بودن ملائکه بین خداوند و حوادث یعنی آنان اسبابی باشند که حوادث به آنها نسبت داده شود. منافات ندارد که حوادث به اسباب قریب مادی آن نسبت داده شود؛ چرا که سببیت طولی است نه عرضی، به این معنا که سبب قریب سبب حادث است و سبب بعید سبب است برای سبب، همان‌گونه که واسطه بودن آنها و استناد حوادث به آنها منافاتی با استناد حوادث به خداوند متعال ندارد، و اینکه خداوند تنها سبب تمام اینهاست، آن‌گونه که مقتضای توحید ربوبیت است؛ چرا که سببیت طولی است نه عرضی.