پاسخ به پندارهای توسل صفحه 33

سیره امت اسلامی در هر دوره‌ای نشانگر جواز توسل است که به دلیل پرهیز از طولانی شدن بحث، از ذکر آنها خودداری می‌کنیم. یادآوری این نکته شایسته است که در این باره کتاب‌هایی نگاشته شده است. (1)

در مناسک امام احمد بن حنبل روایتی از ابوبکر مروزی نقل شده که بیان می‌کند با توسل به پیامبر (ص)، به درگاه خداوند روی می‌آورد. (2)

ابوالوفاءبن عقیل از بزرگان حنابله در «التذکره» شیوه توسل به رسول خدا را به طور مفصل آورده است. ما این شیوه را در تکمله بر «السیف الصقیل» ذکر کرده‌ایم. (3) در ابتدای کتاب «تاریخ الخطیب» با سند صحیح نقل شده که امام شافعی به ابوحنیفه توسل جسته است.

حافظ عبدالغنی مقدسی برای شفا یافتن از جوش‌های چرکینی که پزشکان از درمانش ناتوان شده بودند، به قبر احمد بن حنبل متوسل شد. این حکایت در «الحکایات المنثورة» اثر حافظ ضیاء مقدسی نقل شده است. این کتاب در کتابخانه ظاهریه دمشق به دست‌خط نویسنده وجود دارد.

اکنون که سخنان بزرگان را نقل کردیم، مخالفان توسل باید پاسخ دهند آیا این بزرگان دین، مرده‌پرست بوده‌اند؟!

دلایل عقلی‌

بزرگانی همچون امام فخرالدین رازی (4)، علامه سعدالدین تفتازانی (5)،

1- از جمله «مصباح الظلام» که مصنف آن را در پایان این رساله نام برده است. همچنین کتاب «شواهد الحق فی الاستغاثة بسید الخلق» اثر علامه شیخ یوسف نبهانی.

شیخ یوسف دجوی در این باره می‌گوید: جواز توسل و نیکویی این عمل برای هر دین‌داری آشکار است. گویا که روی آوردن به درگاه خدا با توسل جستن به پیامبران، اولیا و مقربان درگاهش امری فطری است که در نهاد انسان قرار گرفته است. به همین دلیل پیروان پیامبران در هر زمانی به آن پیامبر توسل می‌کردند. در روز قیامت نیز مردم به سوی انبیا می‌روند تا به دلیل منزلتی که دارند، برایشان شفاعت کنند؛ هرچند خداوند از رگ گردن نیز به انسان‌ها نزدیک‌تر است. توسل به پیامبر ص پیش و پس از وجود آن حضرت در دنیا و نیز پس از مرگ ایشان، در برزخ و به هنگام محشور شدن در عرصه قیامت، امری ثابت شده است. شیخ یوسف دجوی در ادامه، ادله اثبات‌کننده این موضوع را به تفصیل ارائه می‌دهد. ر. ک: مقالات و فتاوی، ج 1، ص 152

2- ابن‌مفلح در ج 1، ص 595 کتاب «الفروع» می‌گوید: توسل به انسان صالح جایز است. گفته می‌شود توسل مستحب است. احمد بن حنبل در مناسک که درباره مروزی نوشته می‌گوید: در دعا به پیامبر ص توسل صورت می‌گیرد. در «المستوعب» و کتاب‌های دیگر، توسل به پیامبر ص را به‌طور قاطع پذیرفته است. در «کشف القناع» می‌گوید عمر بن خطاب برای طلب باران به عباس بن عبدالمطلب متوسل شد. معاویه نیز یک بار به یزید بن اسود و بار دیگر به ضحاک متوسل شد بر اساس گفته موفق و شارح. سامری و صاحب «التخلیص» می‌گویند توسل جستن به علما، پرهیزکاران و بزرگان برای طلب باران اشکال ندارد. صاحب «المذهب» می‌گوید: جایز است انسان به فردی صالح متوسل شود. گفته می‌شود این کار مستحب است.

بسیار شگفت‌آور است که برخی با پیروی از هوای نفس و برای دنیاطلبی توسل را نمی‌پذیرند. شیخ حامد الفقی در تعلیق عبارت نقل شده از «کشف القناع» می‌گوید: «منظور امام احمد توسل به اعمال شایسته‌ای است که فرد صالح انجام داده و توسل به پیروی او از رسول خداست؛ نه اعمالی که انسان‌های بدعت‌گذار و غرق در دریای غفلت انجام می‌دهند.» ر. ک: براءة الحنیفیین، ج 1، ص 28. آیا شیخ حامد الفقی از غیب آگاه است و می‌داند که در دل امام احمد چه گذشته؟ یا آنکه از روی حدس و گمان سخن گفته است؟

شیخ مالکی می‌گوید: در برخی جاها ابن‌تیمیه جواز توسل به پیامبر ص را اثبات کرده است. وی میان حیات و مرگ و حضور یا عدم حضور رسول خدا برای توسل تفاوت نگذاشته است. در «الفتاوی الکبری» ج 1، ص 105 از امام احمد و عزالدین بن عبدالسلام جواز توسل به پیامبر ص نقل شده است. در جای دیگر می‌گوید به همین دلیل امام احمد بن حنبل در مناسک خود که برای همنشین خود ابوبکر مروزی نوشته، توسل به پیامبر ص را جایز دانسته است. اما دیگر دانشمندان گفته‌اند آنچه در روایات آمده، سوگند دادن خداوند به پیامبر است. هرچند سوگند دادن خدا به بنده‌اش جایز نیست؛ اما به نقلی امام احمد این کار را جایز دانسته است. به همین دلیل، معتقد به جواز توسل به پیامبر ص شده است ج 1، ص 140. اما در پاسخ به این سخن می‌گوییم: در آینده روایاتی می‌آوریم که روشن می‌شود میان این دو سخن که «خدایا به رسولت از تو می‌خواهم» با «خدایا تو را به رسولت سوگند می‌دهم و از تو می‌خواهم» تفاوت بسیاری وجود دارد.

3- السیف الصقیل، ص 158.

4- امام علی بن محمد الرازی فخر الدین 543- 606 ه. ق مفسر و متکلم، فقیهی اصولی، حکیم، ادیب و شاعری است که پیروان فرقه مجسمه به او ناسزا می‌گفتند و آزارش می‌دادند؛ به طوری که گفته می‌شود او را مسموم کردند. وی در هرات وفات یافت. ر. ک: معجم المؤلفین، کحاله، ج 11، ص 79 و طبقات الشافعیه، سبکی، ج 5، ص 35 و وفیات الاعیان، ج 1، ص 600 و ایضاح المکنون، ج 6، ص 107.

5- سعدالدین مسعود تفتازانی، دانشمند مسلمان که در علوم صرف، نحو، منطق، معانی و بیان، فقه و اصول دین و اصول فقه و ... صاحب‌نظر بود. ر. ک: الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة، سخاوی، ج 4، ص 350؛ مفتاح السعاده، طاش کبری‌زاده، ج 1، ص 165؛ ایضاح المکنون، ج 6، ص 429. ولادت او به سال 722 و وفات ایشان 792 ه. ق گزارش شده است.