پاسخ به پندارهای توسل صفحه 72

این حدیث نمی‌تواند در تعارض با حدیث صحیحی قرار گیرد که پیش از این بیان شد. (1)

اینکه پیامبر (ص) در روایتی دیگر می‌فرمایند: «وَ إذَا استَعنتَ فَاستَعِن بِاللهِ» (2) به این معناست که به هنگام یاری خواستن از هر کسی، از خداوند یاری بخواه و خداوند را مدّ نظر قرار بده. در این صورت، روایت را حمل بر معنای حقیقی آن کرده‌ایم.

نباید انسان مسلمان به هنگام یاری خواستن و تمسک به هر ابزاری، مسبّب الاسباب را فراموش کند. عمر نیز وقتی به عباس متوسل شد و

از او طلب باران کرد، خداوند را فراموش نکرد و گفت: «اللَّهُمَّ فَاسقِنا». این همان ادب اسلامی است.

اما اگر حدیث را این‌گونه معنا نکنیم، دچار مجازگویی خواهیم شد. از سوی دیگر آیات و روایات فراوانی با این معنای مجازی در تعارض قرار می‌گیرند که بیان آن مبحثی طولانی است. (3)

1- پیش از این، احادیث صحیحی را از بخاری و غیر او درباره توسل و استغاثه نقل کردیم.

2- وقتی یاری می‌خواهی، از خداوند طلب یاری کن.

3- خداوند آفریننده همه چیز است. او هرآنچه را بخواهد انجام می‌دهد. در این هستی هیچ چیز خارج از اراده او اتفاق نمی‌افتد: وَ اللهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُون؛ «با اینکه خداوند، هم شما را آفریده و هم بتهایی که می‌سازید!» صافات: 96 قرآن کریم در آیات دیگر نیز به دنبال عمق بخشیدن به این معناست. برای مثال چند آیه را می‌آوریم: قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یکادُونَ یفْقَهُونَ حَدیثا؛ «بگو: همه اینها از ناحیه خداست؛ پس چرا این گروه حاضر نیستند سخنی را درک کنند؟!» نساء: 78

وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللهِ؛ « اما هیچ کس نمی‌تواند ایمان بیاورد، جز به فرمان خدا و توفیق و یاری و هدایت او!» یونس: 100

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ؛ «این شما نبودید که آنها را کشتید، بلکه خداوند آنها را کشت». انفال: 17

اما با این وجود، قرآن کریم افعال را به اسباب ظاهری آنها نیز نسبت می‌دهد تا مسلمان از این اسباب غافل نشوند؛ هرچند مسببات این اسباب را خدا به وجود می‌آورد. در سوره ذاریات می‌خوانیم:

إِنَّ اللهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتین؛ «خداوند روزی‌دهنده و صاحب قوّت و قدرت است!» ذاریات: 58،

وَ مَنْ یقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فیها؛ «و هر کس، فرد باایمانی را از روی عمد به قتل برساند، مجازاتِ او دوزخ است، در حالی که جاودانه در آن می‌ماند». نساء: 93

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللهِ وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوت؛ «سپس به فرمان خدا، آنها سپاه دشمن را به هزیمت واداشتند. و داود نوجوان نیرومند و شجاعی که در لشکر طالوت بود، جالوت را کشت». بقره: 251

وَ إِنْ یکادُ الَّذینَ کَفَرُوا لَیزْلِقُونَکَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّکْر؛ «نزدیک است کافران هنگامی که آیات قرآن را می‌شنوند، با چشم‌زخم خود تو را از بین ببرند». قلم: 51

گمان نمی‌کنیم پس از آیه ده سوره مبارکه انفال کسی منکر اسباب باشد. خداوند در این آیه به مسلمانان دستور می‌دهد: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّة؛ «هر نیرویی در توان دارید، برای مقابله با آنها [دشمنان]، آماده سازید!» انفال: 10 همچنین در سوره «ملک» به اسباب اشاره شده است: هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الأَرْضَ ذَلُولًا؛ «او کسی است که زمین را برای شما رام کرد». ملک: 15 اما اگر این حدیث را از روی جهل و قصور بر معنای مجازی آن حمل کنیم، باید کمک‌خواهی از مردم را ممنوع بدانیم؛ حال آنکه انسان وقتی بیمار می‌شود، به پزشک مراجعه می‌کند. انسان برای خرید روزی خویش از تاجر کمک می‌خواهد.؛ چنان‌که برای تعمیر خودروی خود از مکانیک کمک می‌طلبد. همچنین وی برای کسب روزی به کار و فعالیت می‌پردازد و .... طبق روایت مسلم، رسول خدا ص می‌فرماید: «... بنده‌ای که به یاری برادرش می‌رود، خدا نیز او را یاری می‌کند». حتی خداوند به یاری‌رسانی به یکدیگر فرمان داده است: وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الإِثْمِ وَ الْعُدْوان؛ «و همواره در راه نیکی و پرهیزگاری با هم تعاون کنید! و هرگز در راه گناه و تعدّی همکاری ننمایید!» مائده: 2