با پیشوایان هدایتگر صفحه 271

ـ چرا، و خیلی زحمت هم کشید.

آیا پس از او برای شما حجّت هایی قرار ندادم و آن ها هدایت شما را به عهده نگرفتند؟

ـ چرا قرار دادی، و به تکلیفشان عمل کردند.

پس چرا گوش ندادید؟ چه کسی مقصّر است؟

این همان احتجاج الهی است. بنابراین، اگر غیر از این باشد، مؤاخذه و بازخواست قبیح خواهد بود; از این رو عقل می گوید: عقاب بدون بیان، قبیح است و شرع هم همین را می گوید، آن جا که می خوانیم:

(وَما کُنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسُولاً);1

و ما هرگز (گروهی را) مجازات نخواهیم کرد، مگر آن که پیامبری برانگیزیم.

طبق این بیان، شأن و منزلت ائمّه علیهم السلام در این جهان چنین می شود که «اللّه یحتجّ بهم علی عباده; خداوند سبحان به وسیله آنان بر بندگانش احتجاج می کند» تا فردی معصوم نباشد، قابلیّت احتجاج ندارد وگرنه هر عالمی در جامعه در حدّ خود که به وظایفش عمل می کند حجّت است. مگر نمی گویند: حجّة الاسلام؟ هر فرد متّقی و متدیّنی در جامعه در حدّ خود بر دیگران حجّت است; ولی هیچ کدام از این ها معصوم نیستند. معصوم حجّت خداوند سبحان است بر جمیع خلایق. این که در مورد غیر معصوم گفته شود: «حجّة اللّه» این سخن غلط است، یا مجاز است، یا تعارف... آری، آن مقام ائمّه علیهم السلام است.

و طبق شرحی که گفته شد صلاح جامعه به سه پایه نیاز دارد:

پایه نخستین بر خداست; پایه دوم بر مرسَل، و پایه سوم بر امام بعد از رسول، که با این سه اصل، زمینه صلاح یک جامعه تحقّق پیدا می کند. پس اگر چنین نشود خود مردم مقصرند، و این واقعیّتی است و به این معنا برهان قائم است.