با پیشوایان هدایتگر صفحه 426

1 . حجّت درونی که همان عقل انسان است;

2 . حجّت بیرونی که همان پیامبر و امام علیه السلام است.

این معنا در روایتی از امام کاظم علیه السلام بیان شده است. هشام بن حکم گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود:

یا هشام! إنّ للّه علی الناس حجّتین: حجّة ظاهرة وحجّة باطنة. فأمّا الظاهرة فالرسل والأنبیاء والأئمّة علیهم السلام وأما الباطنة فالعقول;6

ای هشام! همانا حجت های الهی بر مردم دو حجت است: حجتی ظاهری و حجتی باطنی. اما حجت ظاهری همان انبیا، رسولان و ائمه علیهم السلام هستند و حجت باطنی عقل های مردمان است.

پس ائمّه علیهم السلام حجّت های الهی هستند تا کسی نتواند عذری بیاورد. آنان حجّت خدا بر همه مخلوقات و در همه عوالم هستند. البتّه محل ابتلای ما عالم دنیا است که عالم تکلیف ماست و روایات بسیاری داریم که هرگز زمین از حجّت خدا خالی نخواهد بود.7

برخی از اهل تسنّن به شیعیان ایراد می کنند که شما می گویید: زمین از حجّت خدا خالی نخواهد ماند و غرض از نصب امام نیز هدایت مردم است. پس خداوند متعال در زمان غیبت حضرت حجّت که مردم به او دست رسی ندارند، چگونه احتجاج خواهد کرد و چه کسی مقصّر خواهد بود؟

به طور خلاصه در پاسخ این اشکال، بر اساس یک محاسبه منطقی تا قضیّه برهانی شود می گوییم: یا خداوند متعال مقصّر خواهد بود، یا خود امام و یا مردم.

امّا خدا که فرموده: (وَما کُنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسُولاً);8 «هرگز قومی را مجازات نخواهیم کرد مگر آن که پیامبری مبعوث کنیم» و فرموده: (وَإِنْ مِنْ أُمَّة إِلاّ خَلا فیها نَذیرٌ);9 «و هر امتی در گذشته انذار کننده ای داشته است». اگر امام نصب نکند، تناقض لازم می آید و محال است; زیرا اگر امام نصب نکند، یا باید عاجز باشد یا بخیل که هر دو بر خدا محال است.

امام نیز مقصّر نیست; زیرا طبق ادلّه نزد همه زمین نباید از حجّت خالی باشد و امام علیه السلام این مسئولیّت را بنابر ادلّه قطعی پذیرفته است; پس غایب بودن او یا باید از روی عجز از اداره امور و پاسخ گویی بوده باشد، یا از روی بخل، و امام از هر دو وصف پاک و منزّه است; چون نقص است و امام در حدّ کمال. بنابراین، غیبت امام مستند به خدا و خود امام نیست.