شرح دعای مکارم الاخلاق صفحه 166

باید به شدّت مراقب عواقب بی توجّهی به این دو امر باشد. مسلمان باید به روشنی بداند که اگر به هر یک از دو طرف بلغزد، راه خطا پیموده و روا نیست که با توجیه گری از کنار این مطلب بگذرد. امّا توجّه به نکته ی دقیقی که امام سجّاد علیه السلام بدان تأکید نموده نیز خالی از لطف نیست؛ بدین معنی که فرد در این میدان، هرگز دچار خودمحوری نشود و گمان نبرد که تنها و تنها خود در این میدان به تمام معنا کارساز است.

فرد مسلمان باید بکوشد تا مورد ستم واقع نشود؛ امّا بداند که این خداست که توان دفع ستم از او را دارد. بکوشد تا خود ستمگری پیشه نکند و یقین داشته باشد که این خداست که می تواند سّد راه ستم او شود. ثمره ی این توجّه، استمداد همیشگی از خدای توانا در جمله ی کارهاست که این خود ارزش دیگری است که مطرح می گردد؛ یعنی همه جا انسان با وجود محاسبه روی خود و نیروها و توانمندی خویش، متوجّه یک نکته ی اساسی اعتقادی نیز هست که دیگری در این جهان حکم می راند که: (کُلّ یَوْم هُوَ فی شأن) و همواره باید ملاحظه ی او را داشت.

چنین مراقبتی سبب می شود که انسان در عین تلاش و کوشش و کشش در کارها، نقطه ی امید و قوّت دیگری هم در کارها داشته باشد که ضامن او برای عبور به سلامت و با سربلندی در مسیر زندگی است. این نیز نمونه ی دیگری در کلام امام سجّاد علیه السلام در بحث گره خوردن اخلاق و اعتقادات است که پیش از این در چند جای دیگر، بدان تصریح شد.

قرآن این ارزش را مطرح می کند تا سربلندی و سرافرازی در جامعه ی اسلامی تأمین گردد، تا آن جا که می فرماید :

(أُذن لِلَّذینَ یُقاتلُونَ بِأنَّهُم ظُلِمُوا وَ إنَّ الله عَلی نصرهم لَقَدیر)(1)

( به کسانی که مورد ستم قرار گرفتند، اجازه داده شد که بجنگند. و خداوند بر یاری آنها تواناست. )

همین توانایی خدا بر یاری رسانی مظلومان که در این آیه بدان تصریح شده، خمیرمایه ی کلام امام سجّاد علیه السلام است که با جمله ی «أنْتَ مُطیقٌ لِلدَّفْعِ عَنّ ی» بیان گردیده است.

ظلم، توان آن را دارد که دامن ایمان فرد را بیالاید. لذا قرآن مجید می فرماید :

(الَّذینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلبِسُوا ایمانهم بِظُلم أُولئِکَ لَهُمُ الاْمن وَ هُمْ مُهتَدُون)(2)

( کسانی که ایمان آوردند و ایمان خود را به ستم نیالودند، امنیت برای آنهاست. و آنانند هدایت پذیران. )

همین ظلم می تواند در قیامت حسرت به بار آورد و ستمکار، انگشت ندامت بگزد؛ چرا که آن روز در قرآن این چنین ترسیم شده که :

(یَوْمَ یَعضُّ الظّالم عَلی یَدَیه یَقُولُ: یا لَیْتَنی اتَّخذتُ مَعَ الرَّسُول سَبیلا)(3)

( روزی که ظالم انگشت به دندان گزد، گوید: ای کاش با رسول همراهی کرده بودم. )

1- حج (22): 39.
2- انعام (6): 82.
3- فرقان (25): 27.