شرح دعای مکارم الاخلاق صفحه 170

است.

بیانات گذشته به خوبی حکمتِ دو خواسته ی حضرت سجّاد علیه السلام را تبیین می نماید. یکی این که شخص به گمراهی نیفتد آن جا که خداوند توانمند بر هدایت اوست؛ دیگر آن که شخص به ورطه ی نیاز در نغلتد و حال آن که خدای بزرگ می تواند او را بی نیاز دارد.

البته در روایات، از حرص و آز، شکم پرستی، ناامیدی و یأس، طمع کاری، سخت گرفتن بر خود در حین توانایی و برای وارث نهادن، نادانی، حماقت و... به عنوان شدیدترین جلوه های فقر یاد شده است.(1)

از امیرمؤمنان علیه السلام پرسیدند: أی فقرٍ أشد؟ حضرتش پاسخ داد: «الکُفر بعد الإیمان.»(2)   دشوارترین فقر، کفرِ پس از ایمان است.»

از اینجا مشخّص می شود که چگونه ممکن است انسانی ولو مؤمن، بر اثر فشارهای اقتصادی زمام صبر و شکیب را از کف داده به دامان کفر سرنگون شود. دقّت در این بیانات، زنده کننده ی ارزش هایی است چون: صبوری در هنگام نیاز، تلاش در پیش گیری از بروز ضایعه ی فقر در جامعه، تلاش در راه هدایت و نیز ضد ارزش هایی نظیر فقر، وارهانیدن فقرا از سوی توانمندان و بی تفاوتی در زمینه ی بروز پدیده ی گمراهی در جامعه.

[57 _ وَ لا أطْغَیَنَّ وَ مِنْ عِنْدِکَ وُجْدی]

این بخش از کلام امام علیه السلام ، رابطه ی میان غنی با سرکشی و طغیان را بیان می دارد و برای درمان این عارضه، از خدا می خواهد که همواره آگاه باشد که تمامی دارایی ها از اوست و همین یادآوری سبب پیش گیری از طغیان خواهد شد.

قرآن مجید می فرماید: (إنَّ الإْنْسانَ لیطغی أنْ رَآهُ اسْتَغنی)(3)   «به راستی که انسان

طغیان می کند، اگر احساس بی نیازی کند.»

و بدین سان همین حقیقت را یادآور می شود که طبع بشر در هنگام احساس بی نیازی، روی به طغیان می نهد. انسان باید به یقین بداند که این بی نیازی را خود برای خویش به بار نیاورده، بلکه خدای جهان موجباتش را برای او فراهم کرده و هر لحظه می تواند از او باز ستاند. در آن حال، هرگز سر به طغیان برنمی دارد، بلکه در اوج دارایی همچنان خویش را نیازمند باری تعالی می بیند. لذا می کوشد تا از این دارایی ها در راه جلب رضایت معبود خویش سود برد. روشن است که این غنی صرفآ در حوزه ی توان مالی خلاصه نشده است و همه ی توانایی های انسان اعمّ از علمی، بدنی، مالی و... را دربر می گیرد. چه زیباست که انسان همواره به این حقیقت بیدار باشد، همانند امام سجّاد به خود بنگرد و بگوید :

«سَیِّدی أنَا الصَّغیرُ الَّذی رَبَّیْتَهُ، وَ أنَا الْجاهِلُ الَّذی عَلَّمْتَهُ، وَ أنَا الضّالُّ الَّذی هَدَیْتَهُ، وَ أنَا الْوَضیعُ الَّذی رَفَعْتَهُ، وَ أنَا

1- برخی روایات این عناوین را در کتاب میران الحکمه :7 508 ذیل عنوان «ما هُوَ الفقر» بنگرید.
2- بحارالأنوار :77 377.
3- علق (96): 6.