شرح دعای مکارم الاخلاق صفحه 172

«مَن شَغل نفسه بغیرِ نفسِه، تحَیَّر فِ ی الظُّلمات وَ ارتبک  فِ ی الهَلکات وَ مَدَّتْ بِه شیاطینه فی طُغیانِه وَ زَیَّنَت لَهُ سَیّئی أعماله.»(1)

«کسی که خود را به غیر خود سرگرم کند، در تیرگی ها سرگردان می ماند، در مهلکه ها غوطه می خورد، شیاطین او را در طغیانش پیش می رانند، و کارهای زشتش را برایش می آرایند.»

آری، چنین انسانی در تاریکی ها سرگردان می شود و در مهلکه ها غوطه ور می گردد؛ شیاطینش او را در عرصه ی طغیان و سرکشی جلو می رانند و اعمال بد و نادرستش را نزد او می آرایند.

روشن است که این عصیان چاره نخواهد شد جز با احساس بندگی و دریافت این حقیقت که همه چیزِ ما از خداست. و این است رمز درخواست امام سجّاد علیه السلام از خدای متعال که عرضه می دارد:

«وَ لا أطْغَیَنَّ وَ مِنْ عِنْدِکَ وُجْدی»

[58 _ اللهم الی مغفرتک... الّا فضلک]

در این عبارات، حضرتش با مددجویی از پروردگار عالم، دامن خویش را از تحمّل ستم و ستم پیشگی و گمراهی و فقر و طغیان زدوده و در دامان قدرت، هدایت، وسعت و تواناییِ خدادادی جای می گیرد. در ادامه، امام علیه السلام سخن به گونه ای دیگر آغاز کرده و خداوند را این چنین می خواند :

اَللّهُمَّ إلی مَغْفِرَتِکَ وَفَدْتُ: خدایا، من فقط به سراپرده ی مغفرت و بخشش تو، روی نهاده و فرود آمده ام.

وَ إلی عَفْوِکَ قَصَدْتُ: من فقط عفو تو از خود را قصد کرده ام.

وَ إلی تَجاوُزِکَ اشْتَقْتُ: من فقط مشتاق این خطاپوشی تو هستم و مشتاقانه به این میدان گام نهاده ام.

وَ بِفَضْلِکَ وَثِقْتُ: اعتماد من تنها بر فضل و بخشش بی نهایت توست.

بلافاصله پس از آن برای آن که شائبه ی معامله گری با خدای متعال پیش نیاید و نوعی طلب کاری مطرح نگردد _ مانند سایر نیایش های آن حضرت و دیگر پیشوایان ما _ به نفی ارزش گذاری روی اعمال خود می پردازد و عرضه می دارد: «وَ لَیْسَ عِنْدی ما یُوجِبُ لی مَغْفِرَتَکَ»: خدایا، اگر از تو درخواست مغفرت نموده ام، نزد خود هیچ موجبی برای شمول این غفران ندارم. کنایه از این که بر بساط معامله با تو ننشسته ام که چیزی آورده باشم و ارائه کنم و در مقابل چیز دیگری دریافت دارم.

امام علیه السلام با صراحت اعلام می دارد که اصلا در خود چنین موجبی سراغ ندارم و اگر عفو تو را طالب شده ام، آن نیز از رهگذر درخواست عاجزانه از توست، در حالی که خود به خوبی می دانی که: «وَ لا فی عَمَلی ما أسْتَحِقُّ بِهِ عَفْوَکَ»، این دردها و این نابسامانی ها که من برای خود به بار آورده ام، جز با فضل بی منتهای تو چاره نخواهد شد که: «وَ ما لی بَعْدَ أنْ حَکَمْتُ عَلی نَفْسی إلّا فَضْلُکَ.»

علاوه بر جملات پیشین، امام علیه السلام در این فقرات نیز، سمت و سوی حرکت خویش را در جوانب مختلف حیات معیّن