شرح دعای مکارم الاخلاق صفحه 233

«کُلّ ما زادَ عَلَی الاقتصاد اسراف»(1) ، «مازاد بر میانه روی اسراف خواهد بود.»

و از طرف دیگر گفته اند: «لیسَ مِن اقتصاد تلف»(2)   «به کارگیری اقتصاد در زندگی

اتلافی در پی نخواهد داشت.»

از این رو فرموده اند: «مَنْ لَمْ یحسن الاقتصاد أهلکه الاسراف»(3)  «آن کس که اقتصاد و

مشی میانه روی را گرامی نشمرد، سرانجام اسراف و زیاده روی او را هلاک خواهد کرد.»

خلاصه این که اقتصاد، امری پسندیده است و مرز اسراف می باشد. در عین حال کسی که مشی اقتصاد در زندگی پیشه می کند، نه تنها دچار اسراف نمی شود، بلکه از بلیّه ی اتلاف نیز مصون خواهد ماند. ضمن آن که به فرموده ی پیشوای اهل تقوا، امام علی علیه السلام این روش اگر در هر دو زمینه ی توانگری و درویشی به کار گرفته شود، انسان را برای رویارویی با مصائب روزگار آماده می سازد.

«مَن اقتصد فی الغنی و الفقر، فَقَد استعدّ لنوائب الدّهر.»(4)

«کسی که در حال بی نیازی و نیازمندی میانه روی پیشه کند، خود را برای گرفتاری های روزگار، آماده ساخته است.»

در این صورت، اگر فرد بخواهد روزیِ خویش را از اتلاف باز دارد، راه عملی آن است که مرز میان اقتصاد و اسراف را به دقّت بشناسد، به اوّلی خو گیرد و بر آن اساس رفتار نماید؛ امّا از دومی به شدّت حذر کند. ثمره ی چنین حرکت دو جانبه، مصون ماندن از بلیّه ی اتلاف خواهد بود؛ همان درخواستی که امام سجّاد علیه السلام طی عبارت «وَ حَصِّنْ رِزْقی مِنَ التَّلَفِ» از خداوند متعال مسألت دارد.

حضرتش در دنباله ی آن عرضه می دارد: «وَ وَفِّرْ مَلَکَتی بِالْبَرَکَهِ فیهِ». واژه ی برکت و مشتقّات آن که 28 بار در قرآن مجید به کار رفته، به معنی فراوانی و ریزش مداوم است. در اصطلاح «برکات السَّماء» ناظر به ریزش باران و «برکات الاْرض» اشاره به رویش گیاهان است. در این زمینه قرآن مجید می فرماید :

(وَ لَوْ انَّ أهل القُری آمنوا و اتَّقوا لَفَتَحْنا عَلَیْهُم بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الاْرْض)(5)

بدین سان پی آمد دو عنصر ایمان و تقوی را برای مردم، گشادگیِ درهای رحمت خداوندی از آسمان و زمین می شمارد. امیرمؤمنان علیه السلام نیز می فرماید: «إذا ظَهَرَت الجنایات ارتَفَعَت البَرَکات»(6) . شاید نتوان با ابزار مادّی، مکانیزم این اثرگذاریِ مثبت و

1- غرر و دُرر، ح 6899.
2- همان: ح 7512.
3- همان: ح 8206 .
4- همان: ح 9048.
5- اعراف (7):96: (اگر مردم ایمان آورند و تقوی پیشه کنند، راه های برکات آسمانی و زمینی رابر آن ها خواهیم گشود.)
6- غُرر و دُرر، ح 4030 : «آن گاه که گناه و جنایت در جامعه ای ظاهر شود، برکت از میان آنانرخت برمی بندد.»