شرح دعای مکارم الاخلاق صفحه 235

افزوده ای خواهد داد. این عبارت حضرت بدان معنی نیست که افراد را به انگیزه ی عدم آگاهی از نتیجه ی کار خیر خود و این که آیا به واقع در محلّ خود قرار گرفته یا خیر، اساسآ از این کار باز دارد. بلکه بر آن است که علاوه بر شوق به انجام کارهای خیر، ضرورت تلاش در پی جویی و یافتن موارد نیاز فردی و اجتماعی را نیز در انسان خیّر فراهم آورد که این نیز امر پسندیده ی دیگری است.

در قسمت های پیشین، ذیل جمله ی «وَ الافضال عَلی غیر المستحق» مطالبی بیان شد. ضمن آن مطالب تأکید گردید که عدم آگاهی از وضعیّت دقیق فرد نیازمند، نباید سبب منع کار خیر شود. افزون بر آن، ارزش بالاتری مطرح است و آن این که انسان بتواند به غیر نیازمند واقعی نیز کمک کند و دست او را بگیرد. در عبارت اخیر، امام سجّاد علیه السلام راهیابی به شناخت اشخاص در این زمینه را از خدا می خواهد.

در بحث انفاق، اشاره شد که حرکتِ ممدوح آن است که فرد منفق با حفظ تعادل بین دو قطب اقتار و اسراف عمل کند. در این بخش از کلام حضرت نیز به گونه ای دیگر همان بحث انفاق و اسراف مطرح است. از این رو شاهدیم که آن حضرت با چه دقّتی موضوع را در میان می کشند و به جوانب مختلف آن می پردازند. در همان حال که از خداوند می خواهند تا در ورطه ی اسراف نیفتند و به بلیّه ی اتلاف گرفتار نیایند، پی جوی برکت در داده های الاهی نزد خود هستند و در زمینه امور خیر، از خدا می خواهد که تلاش های او را به هدف درست بنشاند.

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «أفضل البرّ ما أصیب بِهِ أهله»(1)  و نیز می فرمایند :

«خیر البرّ ما وصل به المحتاج»(2) . این ارائه ی طریق ها می رساند که یافتن نیازمندان

واقعی که باید زیر پوشش اعمال خیر انسان های نیکوکار قرار گیرند، ارزش زیادی دارد و فرد برای یافتن مورد نیاز و فرد محتاج با دقّت عمل کند.

روشن است که اگر این خصلت نیکوکاری میان مردم جامعه ای رواج گیرد، به مصداق «مع البر تدّر الرَّحمه»(3)  باران رحمت الاهی باریدن خواهد گرفت و نه تنها

صاحب خیر، که چه بسا دیگران نیز، از آن نصیب خواهند برد.

در پایان این بخش به دو نکته ی لطیف قرآنی اشاره می شود.

É اوّل آن که اساسآ در کارهای خیر، نیاز به حرکت جمعی و بهره گیری از نوعی تعاون و همراهی ضروری است. البتّه نه بدان معنی که این کار به صورت فردی عملی نیست و یا غیرضرور است، بلکه بدان معنی که تأثیر چشم گیرِ کارهای جمعی شکل گیری کارها و پدیده های بزرگ است که قرآن می فرماید: (تعاونوا عَلَی البِرِّ وَ التَّقوی)(4) .

É دوم آن که نجوی و سخن گفتنِ آهسته و زیرگوشی میان دو تن که به لحاظ اخلاقی در منطق قرآن، امری ناپسند و

1- غرر و دُرر، ح 2957 : «بهترین کار خیر، آن است که به اهلش برسد.»
2- همان، ح 4974 : «بهترین نیکوکاری، آن است که نیازمند را در رسد.»
3- همان، ح :9733 فقط با نیکوکاری است که باران رحمت می بارد.
4- مائده (5): 2 : (در کارهای خیر و تقویپیشگی با یکدیگر همراهی کنید.)