شرح دعای مکارم الاخلاق صفحه 249

«جهنّمیان، از بوی عالمی آزرده می شوند که دانش و آگاهی خویش را رها کرده (یعنی در عمل به کار نگرفته است).»

«أشَدّ النّاس عَذابآ عالِمٌ لایَنْتفع مِنْ عِلمه بِشَ یْءٍ.»(1)

«سخت ترین عذاب ها آن عالمی را در رسد که از علم خویش در میدان عمل بهره نبرده است.»

در حدیث اوّل، حضرت امیر علیه السلام از قول پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می نماید که ایشان ضمن بیانی فرمودند :

«عالمان به دو گونه اند: دانشمندی که به علم خویش عمل می کند که او اهل نجات است؛ و دیگری که عمل به آگاهی خویش را رها می کند که او هلاک خواهد شد.»

پس از آن بیان که در متن بدان اشاره رفت، آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی مرتضی علیه السلام می فرمایند :

«إنَّ أشَدَّ أهل النّار ندامَهً وَ حَسرَهً، رَجُلٌ دَعا عَبدآ إلَی الله سُبحانه، فَاستَجاب لَهُ وَ قَبِلَ مِنهُ، فَأطاع الله فَأدخله الله الجَنَّه، وَ أدْخَل الدّاعی النّار بترکه علمه.»

«دشوارترین حالت بر اهل آتش از سر ندامت و حسرت، آن است که فرد می بیند آن کس را که خود به سوی خدا فراخوانده و او پذیرفته و طاعت و اطاعت حق پیشه کرده، خدایش او را به بهشت می برد؛ امّا خود این دعوت کننده را _ بدان جهت که از آگاهی اش دست شسته و بدان عمل ننموده _ به آتش می اندازد.»

ذیل آیه ی (إنَّما یَخشی الله مِن عباده العلماء) از امام صادق علیه السلام نقل شده که مراد از علما در این آیه کسانی هستند که «مَن صَدَّقَ فعلُه قَوله. وَ مَنْ لَمْ یصدّق فعلُه قَوله فَلَیْسَ بعالم»(2)  یعنی آن عالمانی خشیت خدا دارند که عملشان گفتارشان را تصدیق می کند. در

غیر این صورت یعنی عدم این انطباق، اساسآ فرد از حوزه ی علم و عالم بیرون می رود. امام سجّاد علیه السلام می فرماید: «فَإنَّ العلم إذا لَمْ یُعمَل بِهِ لَمْ یزدد مِنَ الله إلّا بُعدآ»(3) . «علم چنان

است که آن گاه که بدان عمل نشود جز دوری از خدا ثمره ای در پی نخواهد داشت.» عالم راستین آن کس است که:

«یَنطق عَنهُ أعماله الصّالِحَه»(4) ؛ «رفتار نیکوی او بیانگر دانش وی باشد.» گره خوردن

علم و عمل تا بدان جاست که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از جدایی میان این دو، به خدا پناه برده می فرماید :

«نَعُوذُ بِاللهِ مِنْ عِلْمٍ لایَنفَع، وَ هُوَ الْعِلمُ الَّذی یضادّ العمل بالإخلاص. و اعْلَمْ إنَّ قَلیل العلم یحتاجُ إلی کَثیر العمل، لاِنَّ علم ساعه یلزم صاحبه استعمال طول عمره.»(5)

«از علم غیرسودمند به خدا پناه می بریم و آن دانشی است که با عمل خالصانه در دوگانگی و تضادّ قرار گیرد. بدان که دانش کم، نیازمند عمل بسیار است؛ زیرا ساعتی آموزش، عمری به کارگیریِ آن آموخته ها را ضروری می سازد.»

1- همان :2 37. از امام صادق علیه السلام .
2- کافی :1 44، کتاب فضل العلم.
3- بحارالأنوار :2 28.
4- همان: 32.
5- همان: 32.