شرح دعای مکارم الاخلاق صفحه 60

آن جا که این تبدیل از بدی به خوبی باشد، پسندیده است مثل: (ثُمَّ بدَّلنا مکان السَّیِّئه الحسنه)(1)  و در قرآن مجید، می خوانیم :

(ألَم تَرَ إلَی الَّذینَ بدَّلُوا نعمَهَ الله کُفرآ وَ أحلُّوا قومهم دار البوار)(2)

«آیا نظر نکردی به کسانی که نعمت خدا را دگرگونه ساختند، و گروه خود را به خانه هلاک (دوزخ) انداختند؟»

انسان می تواند به دست خود، نعمت را تبدیل کند و سرانجام برای خویش تدارک گرفتاری و هلاکت ببیند.

حال با دقّت در این چهار واژه، بار دیگر عبارت امام سجّاد علیه السلام را مرور می کنیم : «وَ متِّعنی بهدی صالح لا استبدل به»، یعنی: خدایا، مرا به هدایت و رهیافتی صالح که در ستیز دائم با فساد و گناه است، آن سان در درازمدّت بهره مند ساز که هرگز خود آن را با چیز دیگری (در جهت منفی) عوض ننمایم.

نکته ی پایانی این که در دعاها، از جمله دعای شب های ماه مبارک رمضان می خوانیم: «لا تستبدل بی غیری». از خدای متعال می خواهیم دیگری را جایگزین ما، در تعمت ایمان و هدایت ننماید؛ یعنی نعمت را از ما نستاند.

همچنین در ارتباط با امام عصر علیه السلام در دعا از خدا طلب می کنیم که :

«وَ لا تستبدل بنا غیرنا، فإنّ استبدالک بنا غیرنا علیک یسیر و هو علینا کثیر»(3)

«خدایا! (در مسیر خدمتگزاری به امام عصر علیه السلام ) کسی را جایگزین ما مدار، زیرا این جایگزینی برای تو آسان است، ولی برای ما بسیار دشوار خواهد بود.»

این خطر همواره وجود دارد که عملکرد ناشایست فرد، منجر به سلب نعمت از او شود که این برای خدای جهان، آسان است و برای انسان بیدار، بسیار گران. لذا در سایه ی همین عبارت دعای مکارم الأخلاق امام سجّاد علیه السلام باید که بسیار بیدار، هشیار و مراقب بود، وگرنه:

(وَ مَن یبدّل نعمه الله مِن بعد ما جاءته فإنَّ الله شدید العقاب)(4)

«و هرکس که نعمت خدا را _پس از آن که به او رسید _ تغییر داد، (باید بداند که) به راستی خداوند، کیفر دشواری دارد.»

نخستین پلّه در این مجازات، همان جای گزینیِ دیگری برای بهره وری از نعمت است.

دو نکته ی ظریف دیگر در این قسمت دیده می شود: درخواست از خدا و تلاش شخصی که این دو مطلب بر تمام این بخش از دعا سایه انداخته است.

1- أعراف (7): 95.
2- ابراهیم (14): 28.
3- مفاتیح الجنان، دعا برای امام عصر علیه السلام ، مرویّ از امام رضا علیه السلام . (که پس از دعای عهد آمدهاست.)
4- بقره (2): 211.