صحیفه مهدیه صفحه 83

2 - نفس های خود را به کارهای نیک عادت دهید و

از اهل خیر باشید .

بنابراین فرمایش نه تنها انسان باید به کارهای زشت و ناپسند عادت نکند بلکه باید به اعمال شایسته و رفتار خوب ، نفس خود را عادت دهد . یعنی آنچنان باید در تهذیب نفس و خودسازی کوشا باشد که نفس او نه تنها از انجام کارهای پسندیده متنفّر و منزجر نباشد ، بلکه به آن ها خو گرفته و عادت داشته باشد .

نکته قابل توجّه در این روایت اینست که عادت کردن به کارهای پسندیده و ارزنده در صورتی ارزش دارد که ذات انسان به آن ها عادت کرده باشد یعنی در ذات او اثر گذاشته باشد ، لذا عادت کردن به کارهای نیکو و پسندیده در صورتی که در ذات شخص اثری نگذاشته باشد اهمیّت چندانی نخواهد داشت ؛ زیرا ممکن است انسان بر اثر جوّ جامعه و محیط زندگی به انجام بعضی از کارهای خوب و پسندیده عادت کرده باشد ولی در ذات او رسوخ نکرده باشند ، در نتیجه سنخیّتی با آنچه انجام می دهد نیافته و اهل آن به حساب نیاید . و این نکته دقیقی است که کاملاً باید به آن توجّه شود .

برای توضیح مطلب می گوئیم : عادت کردن به کارهای پسندیده به دو صورت ممکن است واقع شود :

معنای حضور چیست ؟

1 - صورت اوّل : از راه مخالفت با نفس و مطیع ساختن نفس برای انجام کارهای خوب . اگر منشأ اعتیاد انسان به کارهای نیک این گونه باشد ، ذات و سرشت آدمی به رفتار و گفتار خوب خو گرفته و عادت می نماید . این گونه عادت کردن ، دارای نقش اساسی و اثر حیاتی در پیشرفت

و تکامل انسان است .

2 - صورت دوّم : این است که انسان به کارهای خوب انس گرفته و به رفتار پسندیده عادت کند نه از راه مخالفت با نفس و خودسازی و آماده ساختن ذات برای انجام این گونه اعمال ؛ بلکه بر اثر محیط زیست و اجتماعی که در آن زندگی می کند ، به بعضی از کارهای خوب انس گرفته و عادت کرده باشد .

مثلاً چون در خانواده ای بوده است که مقیّد به نماز اوّل وقت یا نماز جماعت بوده اند ، او هم به آن عادت کرده است . در این صورت اگر محیط زندگی او تغییر کند چون ذاتاً به آن کار عادت نکرده است ، با مرور زمان رفتار او عوض می شود و از برنامه قبلی خود دست برمی دارد .