تاملی در معنای مناسک حج صفحه 123

طور (1) و زمان مناسبی برای نماز و دعا و نیایش و استغفار (2) معرّفی شده است. شب یکی از عناصر و پدیده‌های مهم است، که اگر کسی با دیده حقیقت‌بین و قلب بصیر در آن وارد شود (چنان که ذکر شد) زمینه و بستری برای تعالی و رستگاری‌اش خواهد بود. امّا شب (بدون آگاهی) نمادی از ظلمت و تاریکی و گمراهی است که بدون وجودِ چراغِ معنا و معنویّت و بصیرت، چیزی جز وحشت و گمراهی برای انسان در پی ندارد. به تعبیری دیگر، غوطه‌ور شدن در حیات مادّی و غفلت از معنویّت را می‌توان به شب تاریک تشبیه کرد که عامل گمراهی است. از این رو تنها با هدایت استاد و پیر و راهنما که به مثابه چراغی در شب ایفای نقش می‌نماید، رهایی انسان از مادّیت زندگی و طبیعت ممکن خواهد بود.

شب به‌سحر ختم‌می‌شود، و «سحر» نیزدر تفکّرقرآنی‌متضمّن معارف و ویژگیهایی خاصّ، و از جمله زمان مناسب استغفار و عبادت است: (3)

1- 1. وَواعَدنا مُوسی ثَلاثینَ لَیْلَهً وَ اتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ میقاتَ رَبهِ ارْبَعینَ لَیْلَةً؛ «و با موسی سی شب وعده و قرار نهادیم، چون پایان یافت ده شب دیگر بر آن افزودیم تا آن که زمان وعده به چهل شب تکمیل شد اعراف: 142. قابل تأمّل است که علی‌رغم حضور شبانه‌روزیِ حضرت موسی در کوه طور، قرآن کریم فقط به شبهای آن اشاره کرده است.»
2- 2. از جمله ر. ک: قرآن کریم، آل‌عمران: 17- 16؛ ذاریات: 18؛ طه: 130 و دهر: 26.
3- 3. از جمله:

- الذینَ یَقُولُونَ رَبنا اننا آمَنّا فَاغْفِرْلَنا ذُنُوبَنا وَ قِنا عَذابَ النّارِ الصّابِرینَ وَ الصّادِقینَ وَ الْقانِتینَ وَ الْمُنْفِقینَ وَ الْمُسْتَغْفِرینَ بِالأسْحار؛ «آنان که به درگاه عزّ الهی عرضه دارند پروردگارا به کرم خود گناهان ما را ببخش و ما را از عذاب آتش جهنّم نگاه دار آنان صابران و راستگویان و فرمانبرداران و انفاق‌کنندگان و استغفارکنندگان در سحرگاهان‌اند.» آل‌عمران: 17- 16،

- بِالأسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ؛ «و سحرگاهان از درگاه خدا طلب آمرزش و مغفرت می‌کنند.» ذاریات: 18، و

- وَسّبّحْ بِحَمْدِ رَبّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها وِ مِنْ آناءِ اللَّیْلِ وَ فَسَبِّحْ اطْرافَ النَّهارِ؛ «وخدای را پیش از طلوع خورشید و بعد از غروب آن و ساعاتی از شب تار و اطراف روز روشن ستایش و تسبیح‌گو باش.» طه: 130.