حج برنامه تکامل صفحه 204

1- نتیجه‌گیری از اعمال حج

اشاره

فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً (1) 1

هنگامی که مناسک (حجّ) خود را انجام دادید، خدا را به یاد آورید، همان‌گونه که از پدرانتان یادآوری می‌کنید، بلکه از آن هم بیشتر.

در گذشته مشروحاً بیان شد که صورت اعمال حجّ و تمام عبادات در واقع، تشریح مقامات روحی و تحلیل سیر عبودی انسان‌های کامل است که چگونه مراحل و منازل بندگی را می‌پیمایند و سرانجام به مقام قرب حضرت ربّ و منبع کمال می‌رسند و حیات طیّبه و زندگی سعادتمندانه‌ای به دست می‌آورند؛ حیاتی که هم در دنیا قرین عزّ و شرف اجتماعی و طهارت روحی و اخلاقی هستند و هم در آخرت، متنعّم به نعم باقی و سعادت خالد می‌گردند.

حال که ما به عنایت خدا، موفّق به اتمام صورت اعمال حج شده‌ایم، باید در خود بنگریم که آیا از نظر معنی و روح نیز حرکتی کرده و سیری انجام داده و حجّ جوهری بجاآورده‌ایم؟ یا خیر، العیاذ باللَّه، از حیث روح و جان، همچنان جامد و بی‌حرکت در عالم ظلمانی مانده و در لجنزار هواپرستی‌ها و ارضای تمنّیات نفسانی، دست و پا می‌زنیم؟