حج برنامه تکامل صفحه 257

و نیز، مسلّم شده که ارواح کامل و نفوس مقدّس انبیا و اولیای خدا علیهم السلام بعد از خلاصی از قید بدن و پیوستگی تامّ به عالم قدس ربوبی، نورانیّتشان کامل‌تر و احاطه و اطّلاعشان نسبت به این عالم، وسیع‌تر و تصرّفاتشان در این نشئه و این جهان، نافذتر می‌شود. (1) 1

قرآن حکیم، درباره شهیدان راه خدا می‌فرماید:

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ، فَرِحِینَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ. (2) 2

گمان مکن کسانی که در راه خدا کشته شده‌اند، مردگانند. بلکه آنان نزد خدا زنده‌اند و روزی داده می‌شوند و به آنچه از فضل خدا به آنها اعطا می‌شود، دلشادند.

قرآن کریم، مأیوس بودن از اصحاب قبور را از خواصّ کفّار شمرده است، آن‌جا که می‌فرماید:

قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَما یَئِسَ الْکُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ. (3) 3

آن‌ها از آخرت مأیوسند، همان گونه که کفّار مدفون در قبرها مأیوسند.

شیخ مفید، رضوان اللَّه علیه، در کتاب مقالات می‌فرماید:

وَانَّ رَسُولَ اللَّه صلی الله علیه و آله وَالائِمَّةَ مِنْ عِتْرَتِهِ علیهم السلام خاصَّةً لا تَخْفی عَلَیْهِمْ بَعْدَ الْوَفاةِ احْوالُ شِیعَتِهِمْ فِی دارِ الدُّنْیا بِاعْلامِ اللَّه تَعالی لَهُمْ ذلِکَ حالًا بَعْدَ حالٍ وَیَسْمَعُونَ کَلامَ الْمُناجِی لَهُمْ فِی مَشاهِدِهِمْ الْمُکَرَّمَةِ الْعِظامِ بِلَطیفَةٍ مِنْ لَطائِفِ اللَّهِ تَعالی بَیَّنَهُمْ بِها مِنْ جُمْهُورِ الْعِبادِ وَتَبْلُغُهُمُ الْمُناجاةُ مِنْ بُعْدٍ کَما جائَتْ بِهِ الرّوایَةَ. (4) 4

1- . چون بحث در این مطلب دنباله‌دار است و مناسب با موضوع این کتاب نیست، برای شرح و تحقیق آن به کتاب نفس «اسفار اربعه» صدر المتألّهین مراجعه شود.
2- . آل عمران: 169
3- . ممتحنه: 13
4- . بحارالانوار، جلد 27، ص 301.