میتوانیم در راه فهم اسرار حج و نزدیک شدن به حقیقت حج، قدری به پیش رویم. البته به هیچ روی مدعی کشف اسرار حج نیستیم، اما در کوششی که کردهایم و رویکردی که داشتهایم از پیش یک نکته را به عنوان یک «اصل» مسلّم و مفروض انگاشتهایم و آن این است که حج عبادتی است قابل تفسیر عقلانی، که به سؤال عقلانی پاسخ میدهد، اعتقاد ما این است که در ورای این ظواهر مختلف و تعجبانگیز، مانند دور چرخیدن و دویدن و شب در جایی ماندن و سنگ به ستونهای سنگی جمرات زدن، یک مقصد و مقصود ارزشمند و معقول نهفته است و این حرکات و سکنات، ظاهری است که باطنی دارد و با تعقل می توان از این ظاهر به آن باطن نفوذ کرد. البته همه کس نمیتوانند به فهم حقیقت باطنی و مقصود الهی حج چنانکه هست نائل شود. مهم این است که چنین راهی وجود دارد هر چند که مسافرانی چون ما نتوانند آن راه را تا مقصد نهایی طی کنند.