حاجی که در غروب روز هشتم ذیحجّه در مکه محرم شده است، در شامگاه روز دهم نزدیک به چهل و هشت ساعت است که در لباس احرام به سر میبرد. در این چهل و هشت ساعت وی حال یک نمازگزار را دارد و مکلف است تا محرمات احرام را رعایت کند. او به مسافری شبیه است که سفر خود را به سوی مکه از عرفات آغاز کرده، از آنجا به مشعر رفته و از مشعر به منا آمده و پس از مدتی سکون و حرکت و بیتوته و وقوف و دعا و نماز و مناجات، اکنون میخواهد به مکه بازگردد و به مسجدالحرام رود و پروانهوار گرد کعبه بگردد.
طواف اوج حج است و زیباترین و باشکوهترین منظره آن است. کعبه مرکز ثقل حج و طواف نقطه جوش و بالاترین حد جوشش آن است. اگر مشعر، محشر بود، طواف هنگامه است. مسجدی بزرگ، سپیدفام و بیسقف با خانهای ساده و چهارگوش و در وسط آن، خانهای سیاهپوش که خلقی سپیدپوش از همه جهان در یک جهت برگرد آن در حرکتی مداماند؛ نه در یک حلقه و دو حلقه و ده حلقه، بلکه شاید در هزار حلقه به هم فشرده، تمام صحن مسجدالحرام از صفهای در هم فشرده طوافکنندگان پر است، فراتر از مسجد در زیر سقف و در طبقه دوم و