واپسین دیدار
میروم و ز سر حسرت به قفا مینگرم که من دلشده این ره نه به خود میسپرم
«سعدی»
با پایان یافتن اعمال مخصوص مسجدالحرام و بیتوته در منا و رمی جمرات سهگانه در دو نوبت در روزهای یازدهم و دوازدهم، اعمال حج به پایان میرسد. از آن پس حاجیان معمولًا چند روزی در مکه میمانند تا هنگام بازگشت آنها به وطن یا نوبت سفرشان به مدینه برای زیارت قبر شریف نبیاکرم صلی الله علیه وآله و سلم و ائمه بقیع علیهمالسلام فرا رسد.
به همان اندازه که نخستین دیدار کعبه حیرتانگیز و شیرین بود، واپسین دیدار دریغآمیز و تلخ است. وداع با کعبه برای حاجی، همچون وداع با دوستی صمیمی و قدیمی است، همچون وداع مادری است با فرزند خود، که