حج وحرمین شریفین در تفسیر نمونه صفحه 198

هیچگونه شرکی در آن راه نیابد؛ حُنَفاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ. (1)

«حُنَفاءَ» جمع «حنیف» به معنی کسی است که از گمراهی و انحراف به استقامت و اعتدال تمایل پیدا کند و به تعبیر دیگر بر صراط مستقیم گام بر دارد (زیرا حنف- بر وزن صدف- به معنی تمایل است، و تمایل از هرگونه انحراف، نتیجه‌اش قرار گرفتن بر صراط مستقیم است).

به این ترتیب آیه فوق مسأله اخلاص و قصد قربت را به عنوان محرک اصلی در حج و عبادات به طور کلی یادآور می‌شود، چرا که روح عبادت همان اخلاص است و اخلاص در صورتی است که هیچگونه انگیزه غیر خدایی و شرک در آن نباشد.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم، در پاسخ سؤال از تفسیر حنیف فرمود: «هِیَ الْفِطْرَةُ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ قالَ فَطَرَهُمُ اللَّه عَلَی الْمَعْرِفَةِ»؛ «حنیف آن فطرت الهی است که مردم را بر آن آفریده و دگرگونی در آفرینش خدا نیست» سپس فرمود: «خداوند توحید را در سرشت انسان‌ها قرار داده است.» (2)

تفسیری که در این روایت وارد شده، در واقع اشاره به ریشه اصلی اخلاص یعنی فطرت توحیدی است، که قصد قربت و محرک الهی نیز از آن سرچشمه می‌گیرد.

سپس ترسیم بسیار گویا و زنده‌ای از وضع حال مشرکان و سقوط و بدبختی و نابودی آنها می‌کند و چنین می‌گوید: «کسی که شریک برای خدا قرار دهد گویی از آسمان به زمین سقوط کرده و در این میان پرندگان (مردار خوار) او را در وسط زمین و آسمان می‌ربایند (و هر قطعه از گوشت او در منقار پرنده مرده‌خواری می‌افتد) و یا (اگر از چنگال آنها به سلامت بگذرد) تندباد او را به مکان دوری پرتاب می‌کند»؛ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ. (3)

در حقیقت آسمان، کنایه از توحید است و شرک سبب سقوط از این آسمان می‌شود. طبیعی است در این آسمان ستارگان می‌درخشند و ماه و خورشید می‌تابند و

1- 1- «حنفا» و «غیر مشرکین» بر دو حال هستند از برای ضمیر «فاجتنبوا» و «اجتنبوا» در آیه قبل.

2- 2- تفسیر صافی، ج 3، ص 377، به نقل از توحید صدوق.

3- 3- «تخطفه» از ماده «خطف» بروزن عطف به معنای ربودن با سرعت است و «سحیق» به معنای دور و «سحوق» به درخت نخل بلند گفته می‌شود که شاخه‌های آن تا نقطه‌های دور دست آسمان پیشرفته است.