حج وحرمین شریفین در تفسیر نمونه صفحه 322

خود نه چپ و راست شد و نه از حد و مقصد تجاوز کرد و آنچه را دید عین واقعیت بود (زیرا زاغ از ماده زیغ به معنی انحراف به چپ و راست است و طغی از ماده طغیان به معنی تجاوز از حد است).

به تعبیر دیگر انسان به هنگام مشاهده چیزی، وقتی به اشتباه می‌افتد که دقیقاً به خود آن توجه نکند یا به چپ و راست، یا ماورای آن بنگرد. اکنون که از تفسیر مفردات آیه فراغت یافتیم، به تفسیر جمعی آیات می‌پردازیم. (1)

در اینجا باز همان دو نظری که در تفسیر آیات سابق بود، تعقیب شده است.

جمع کثیری از مفسران آیات را ناظر به ملاقات پیامبر صلی الله علیه و آله برای دومین بار با جبرئیل، در صورت اصلی‌اش دانسته‌اند و می‌گویند منظور این است که بار دیگر رسول خدا صلی الله علیه و آله به هنگام نزول از معراج در کنار سدرة المنتهی جبرئیل را در صورت اصلی‌اش دید و چشم او در مشاهده این صحنه هرگز گرفتار اشتباهی نشد.

پیامبر صلی الله علیه و آله در اینجا بعضی از آیات بزرگ حق را مشاهده کرد که منظور از آن یا همان صورت واقعی جبرئیل است و یا بعضی از آیات عظمت آسمان‌هاو عجایب آن و یا هر دو.

ولی اشکالاتی که سابقاً برای این تفسیر ذکر کردیم همچنان باقی است، بلکه پاره‌ای از اشکالات دیگر بر آن افزوده می‌شود، از جمله، تعبیر به نزلة اخری (در یک نزول دیگر) طبق این تفسیر مفهوم روشنی ندارد و اما بر طبق تفسیر دوم پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در یک شهود باطنی دیگر به هنگام معراج بر فراز آسمان‌هاذات پاک خداوند را مشاهده کرد و به تعبیر دیگر، خداوند بار دیگر بر قلب پاک او نزول فرمود (نزلة اخری) و شهود کامل تحقق یافت، در محلی که منتها الیه قرب الی‌اللَّه از سوی بندگان است، در کنار سدرةالمنتهی، در آنجا که جنة الماوی قرار دارد، در حالی که سدرة المنتهی را حجاب‌هایی از نور پوشانده بود.

دیده قلب پیامبر صلی الله علیه و آله در این شهود هرگز به غیر حق نیفتاد و جز او ندید و در همانجا

1- 1- در تفسیر «المیزان» واژه اول به معنی «خطا در مشاهده کیفیت چیزی» تفسیر شده و واژه دوم به معنی «اخطار در اصل دیدن» ولی دلیل روشنی برای این تفاوت بیان نشده است، بلکه آنچه در لغت آمده همان تفسیری است که گفتیم.