حج وحرمین شریفین در تفسیر نمونه صفحه 33

چیزی را پرستش می‌کنید که با دست خود می‌تراشید؟!»؛ قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ

هیچ آدم عاقلی مصنوع خود را پرستش می‌کند؟ هیچ ذی شعوری در برابر مخلوق خود زانو به زمین می‌زند؟ کدام عقل و منطق به شما چنین اجازه‌ای داده است؟! معبود باید خالق انسان باشد نه مخلوق او، اکنون درست بنگرید و معبود حقیقی را پیدا کنید:

«خداوند هم شما را آفریده و هم بت‌هایی را که می‌سازید»؛ وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ

آسمان و زمین همه مخلوق اویند و زمان و مکان همه از او است، باید سر بر آستان چنین خالقی نهاد و او را پرستش و نیایش کرد. این دلیلی است بسیار قوی و دندان‌شکن که هیچ پاسخی در مقابل آن نداشتند.

ما در جمله «ما تعملون» به اصطلاح ما موصوله است (نه ما مصدریه) می‌خواهد بگوید خداوند هم شما را آفریده، و هم مصنوعاتتان را، اگر بر بت‌ها کلمه مصنوع انسان یا معمول انسان اطلاق شود، به خاطر شکلی است که انسان به آن می‌دهد و گر نه ماده آن را هم خدا آفریده است. این درست به این می‌ماند که می‌گویند این فرش، آن خانه، و آن اتومبیل ساخته انسان است، مسلما منظور این نیست که انسان مواد آنها را ساخته، بلکه صورت آنها به دست انسان شکل می‌گیرد.

اما اگر «ما» را مصدریه بگیریم، مفهومش این است که خداوند هم شما را آفریده و هم اعمال شما را، البته این معنی غلط نیست و بر خلاف پندار بعضی سر از جبر در نمی‌آورد، چرا که اعمال ما هر چند به اراده ما انجام می‌گیرد، اما اراده و قدرت بر تصمیم‌گیری و نیروهای دیگری را که افعال خود را با آن انجام می‌دهیم همه از ناحیه خداوند است. ولی با این حال آیه ناظر به این معنی نیست، بلکه ناظر به بت‌ها است.

می‌گوید خداوند هم خالق شما است و هم بت‌هایی که ساخته و پرداخته‌اید و لطف سخن نیز در همین است، چرا که بحث از بت‌ها بوده نه از اعمال آدمی.

در حقیقت این آیه شبیه مطلبی است که در داستان موسی علیه السلام و ساحران آمده که می‌گوید: فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ؛ «موسی عصا را رها کرد مار عظیمی شد و آنچه را به دروغ ساخته بودند بلعید». (1) (منظور مارهای ساختگی ساحران است)