حج وحرمین شریفین در تفسیر نمونه صفحه 36

قابل توجه اینکه یک جا ابراهیم علیه السلام تقاضا می‌کند که در زمره صالحان باشد، چنانکه قرآن از قول او نقل می‌کند: رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ؛ (1)

«پروردگارا! به من علم و دانش مرحمت فرما و مرا به صالحان ملحق کن.»

در اینجا تقاضا می‌کند که فرزندان صالح به من مرحمت فرما، چرا که صالح وصفی است جامع که تمام شایستگی‌های یک انسان کامل در آن جمع است.

خداوند نیز این دعا را مستجاب کرد و فرزندان صالحی همچون اسماعیل و اسحاق به او مرحمت فرمود، چنان که در آیات بعد همین سوره می‌خوانیم: وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِیّاً مِنَ الصَّالِحِینَ؛ «ما او را بشارت دادیم به تولد اسحق علیه السلام پیامبری از صالحان».

در مورد اسماعیل می‌گوید: وَ إِسْماعِیلَ وَ إِدْرِیسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصَّابِرِینَ* وَ أَدْخَلْناهُمْ فِی رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِینَ؛ (2)

«و اسماعیل و ادریس و ذا الکفل را به یاد آور که همه از صابران بودند و ما آنها را در رحمت خود وارد کردیم چرا که از صالحان بودند».

خالق همه چیز او است‌

در آیات مورد بحث خواندیم: وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ؛ «ابراهیم علیه السلام به بت‌پرستان می‌گوید هم خودتان مخلوق خدا هستید و هم بت‌های ساختگی شما».

بعضی آیه فوق را توجیهی برای مذهب فاسد جبر پنداشته‌اند (به این ترتیب که «ما» در جمله «ما تَعْمَلُونَ» را «مای» مصدریه گرفته‌اند و گفته‌اند: مفهوم جمله این می‌شود که خداوند شما و اعمالتان را آفریده است و هنگامی که اعمال ما مخلوق خداوند است پس ما از خودمان اختیاری نداریم؟

این سخن از چند جهت بی اساس است: اولًا: چنانکه گفتیم منظور از ما تعملون در اینجا بت‌هایی است که با دست خود می‌ساختند، نه اعمال انسان‌ها و بدون شک آنها این مواد رااز عالم‌خلقت می‌گرفتند ولی به آن شکل می‌دادند (بنابر این ما، ما موصوله است).

ثانیاً: اگر مفهوم آیه آن باشد که آنها پنداشته‌اند، دلیلی می‌شد به نفع بت‌پرستان، نه