حج وحرمین شریفین در تفسیر نمونه صفحه 364

2- آنها که پیشگام در نصرت و یاری پیامبر صلی الله علیه و آله و یاران مهاجرش بودند؛ ... وَاْلأَنْصارِ ....

3- آنها که بعد از این دو گروه آمدند و از برنامه‌های آنها پیروی کردند و با انجام اعمال نیک و قبول اسلام و هجرت و نصرت آیین پیامبر صلی الله علیه و آله به آنها پیوستند؛ ... وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ .... (1)

از آنچه گفتیم روشن می‌شود که منظور از ... بِإِحْسانٍ ... در واقع بیان اعمال و معتقداتی است که در آنها از پیشگامان اسلام پیروی می‌کنند و به تعبیر دیگر احسان، بیان وصف برنامه‌هایی است که از آن متابعت می‌گردد.

این احتمال نیز در معنی آیه داده شده است که احسان، بیان وصف چگونگی متابعت و پیروی باشد یعنی آنها به طور شایسته پیروی می‌کنند (در صورت اول «با» به معنی فی و در صورت دوم به معنی «مع» است). ولی ظاهر آیه، مطابق تفسیر اول است.

پس از ذکر این گروه سه‌گانه می‌فرماید: «هم خداوند از آنها راضی است و هم آنها از خدا راضی شده‌اند»؛ ... رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ....

رضایت خداوند از آنها به خاطر ایمان و اعمال صالحی است که انجام داده‌اند و خشنودی آنان از خداوند به خاطر پاداش‌های گوناگون و فوق العاده و پر اهمیت است که به آنان ارزانی داشته است.

به تعبیر دیگر آنچه خدا از آنها خواسته انجام داده‌اند، و آنچه آنها از خدا خواسته‌اند به آنان بخشیده، بنا بر این هم خدا از آنها راضی است و هم آنان از خدا راضی هستند.

با اینکه جمله گذشته همه مواهب و نعمت‌های الهی را در برداشت (مواهب مادی و معنوی، جسمانی و روحانی) ولی بعنوان تأکید و بیان تفصیل بعد از اجمال اضافه می‌کند:

«خداوند برای آنها باغ‌هایی از بهشت فراهم ساخته که از زیر درختانش نهرها جریان دارند»؛ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا اْلأَنْهارُ ....

1- 1- بسیاری از مفسران کلمه «من» را در جمله «والسابقون الاولون من المهاجرین و الانصار»" مِن تبعیضیّه" دانسته‌اند و ظاهر آیه نیز همین است؛ زیرا در آیه سخن از پیشگامان مهاجران و انصار است نه همه آنها، و در واقع بقیه در مفهوم جمله بعد یعنی تابعان وارد می‌شوند.