حج وحرمین شریفین در تفسیر نمونه صفحه 565

-2

2- 2- مجمع البیان، ج 5، صص 17- 19.

شک نیست که در این میدان اکثریت قریب به اتفاق در آغاز کار فرار کردند و باقیمانده را طبق روایت فوق ده نفر و بعضی چهار نفر و بعضی حد اکثر حدود یکصد نفر نوشته‌اند.از آنجا که طبق بعضی از روایات مشهور، خلفای نخستین نیز در جمع فرار کنندگان بودند، بعضی از مفسران اهل سنت سعی دارند که این فرار را یک امر طبیعی معرفی کنند.نویسنده المنار در اینجا می‌گوید: به هنگامی که رگبار تیرهای دشمن متوجه مسلمین شد، گروهی که از مکه به سپاه اسلام ملحق شده بودند و در میان آنها منافقان و افراد ضعیف الایمان و جستجوگران غنیمت قرار داشتند فرار کردند و پشت به میدان نمودند، باقیمانده لشکر طبعا مضطرب و پریشان شدند، آنها نیز طبق عادت و نه از روی ترس! پا به فرار گذاشتند و این یک امر طبیعی است که به هنگام فرار کردن یک گروه بقیه بدون توجه متزلزل می‌شوند، بنابر این فرار آنها به معنی ترک یاری پیامبر صلی الله علیه و آله و رها کردن او در دست کفار نبود، که مستحق غضب و خشم خداوند شوند! ما شرحی برای این سخن ذکر نمی‌کنیم و داوری آن را به خوانندگان واگذار می‌کنیم.ذکر این جمله نیز لازم است که در صحیح بخاری معتبرترین منابع اهل سنت، هنگامی که سخن از هزیمت و فرار مسلمین در این میدان به میان آورده، چنین نقل می‌کند: «فَإِذا عُمَرَ بْن الْخطّاب فِی النّاس وَ قُلتُ ما شَأن النّاس؟ قالَ: أمر اللَّه، ثُمّ تُراجع النّاس الَی رَسُولِ اللَّهِ ...» ناگهان عمر بن خطاب در میان مردم بود، گفتم مردم چه کردند؟گفت: قضای الهی بود!، سپس مردم به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشتند.» ولی اگر پیش‌داوری‌ها را کنار بگذاریم و قرآن را مورد توجه قرار دهیم، می‌بینیم

-2