حج وحرمین شریفین در تفسیر نمونه صفحه 621

شورای عمر

جمعی از مفسران و دانشمندان اهل تسنن هنگامی که به آیه فوق رسیده‌اند اشاره به شورای شش نفری عمر، برای انتخاب خلیفه سوم کرده و ضمن بیانات مشروحی آن‌را منطبق بر آیه فوق و روایات مشورت دانسته‌اند.گرچه تشریح کامل این بحث در عهده کتب عقائد است ولی در اینجا لازم است بطور فشرده به چند نکته اشاره شود:اولا: انتخاب امام و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله تنها باید از طرف پروردگار باشد زیرا او همانند پیامبر صلی الله علیه و آله باید واجد صفاتی همچون عصمت و مانند آن باشد که تشخیص آن تنها به دست خدا است، و به عبارت دیگر همانطور که نمی‌توان پیامبر را با مشورت تعیین کرد، انتخاب امام هم با مشورت ممکن نیست.ثانیا: شورای شش نفری مزبور، هرگز منطبق بر موازین مشورت نبود؛ زیرا اگر منظور، مشورت با عموم مسلمانان بوده اختصاص به شش نفر چه معنی دارد؟! و اگر هدف، مشورت با متفکران امت بوده، متفکران امت منحصر به این شش نفر نبودند و افراد پر مایه‌ای همچون سلمان که مشاور شخص پیغمبر صلی الله علیه و آله بود و ابوذر و مقداد و ابن عباس و مانند آنها از دایره این مشورت بیرون بودند، بنا بر این، منحصر ساختن مشاوران به آن شش نفر به یک دسته‌بندی سیاسی شبیه‌تر است از یک هیئت مشورتی و اگر منظور انتخاب افراد صاحب نفوذ برای مشورت بوده تا رأی آنها مورد قبول دیگران واقع شود، باز درست نبوده است زیرا شخصیت‌هایی مانند سعدبن عباده که رئیس مطلق طایفه انصار بود و ابو ذر غفاری که شخصیت بزرگ طایفه بنی غفار بود و مانند آنها از این

مرحله تصمیم نهایی‌

فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ ....همان اندازه که به هنگام مشورت باید، نرمش و انعطاف بخرج داد، در موقع اتخاذ تصمیم نهایی باید قاطع‌بود، بنابراین پس ازبرگزاری مشاوره و روشن شدن نتیجه مشورت، باید هرگونه تردید و دودلی و آرا پراکنده را کنار زد و با قاطعیت تصمیم گرفت و این همان چیزی‌است‌که درآیه فوق از آن تعبیر به عزم شده است وآن تصمیم قاطع می‌باشد.قابل توجه اینکه در جمله بالا مسأله مشاوره بصورت جمع ذکر شده (و شاورهم) ولی تصمیم نهایی تنها بعهده پیامبر صلی الله علیه و آله و بصورت مفرد ذکر شده (عزمت).این اختلاف تعبیر، اشاره به‌یک نکته مهم می‌کند و آن اینکه: بررسی ومطالعه جوانب مختلف مسائل اجتماعی، باید بصورت دستجمعی انجام گیرد، اما هنگامی که طرحی تصویب شد باید برای اجرای آن، اراده واحدی به‌کار افتد.در غیر این صورت هرج و مرج پدید خواهد آمد؛ زیرا اگر اجرای یک برنامه بوسیله رهبران متعدد، بدون الهام گرفتن از یک سرپرست صورت گیرد، قطعا مواجه با اختلاف و شکست خواهد شد و به‌همین جهت در دنیای امروز نیز مشورت را بصورت دستجمعی انجام می‌دهند، اما اجرای آن را بدست دولت‌هایی می‌سپارند که تشکیلات آنها زیر نظر یک نفر اداره می‌شود.موضوع مهم دیگر اینکه جمله فوق، می‌گوید: بهنگام تصمیم نهایی باید توکل بر خدا داشته باشید یعنی در عین فراهم نمودن اسباب و وسائل عادی، استمداد از قدرت بی پایان پروردگار را فراموش مکن.البته معنای توکل این نیست که انسان از وسائل و اسباب پیروزی که خداوند در جهان ماده در اختیار او گذاشته است، صرفنظر کند چنانکه در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله

-1