حج گنجینه اسرار صفحه 101

از این نظر باید گفت که حج، کانون معارف اسلامی است؛ زیرا سیر و سلوک باطنی و سفر معنوی حج با سیر بیرونی و آفاق توأم گردیده و با آیات بینات در قله‌های بلند توحید و مناره‌های ایمان ومشعل داران هدایت در تاریخ، پیوند خورده است که ره آورد آن، معرفت و کمال و رشد معنوی و هدایت انسان‌هاست.

وقتی جریان حضرت ابراهیم(ع) را مطالعه می‌کنیم و حرکت او را آن‌گونه که قرآن بیان می‌کند (1)، پی می‌گیریم و آوردن فرزند و همسرش را به صحرای مکّه (2) و سپس ذبح اسماعیل و آمدن ندای آسمانی (3) و به دنبال آن بنای کعبه (4) و آن‌گاه، اعمال حج را بررسی می‌کنیم، دوره کاملی از سیر عبادتی و سلوک روحانی و معنوی انسان را از تنگنای خود و خودپرستی تا اوج قرب به خدا و رستن از وابستگی‌های مادی و پیوستن به مقام رب و رکون به دارالکبریا می‌یابیم. (5)

گرچه در ظاهر، جریان حضرت ابراهیم(ع) و همچنین اعمال و مناسک حج، ترکیبی از چند عمل جداگانه است، ولی مطالعه دقیق آن، نشانگر این حقیقت است که این مناسک، سلسله اعمالی به هم پیوسته، در تعقیب هدف واحدی است. این هدف به اصطلاح «عارفان» مراحل سیر وسلوک روحانی و مراتب طلب و حضور و مراسم حبّ و عشق و اخلاص و بالاخره بیرون آمدن از جلد خود و پیوستن به دریای بیکران هستی را در بطن خود دارد که هر چه بیشتر، دقت شود، نکات لطیف‌تری عاید انسان می‌شود. (6)

این سلوک روحانی است که در تمامی عبادات، مغز و روح عبودیت محسوب می‌گردد. چنان‌که در حدیثی رسول خدا(ص) فرمود:

انَّما فُرِضَتِ الصَّلاةُ وَ امِرَ بِالحَجِّ وَالطَّوافِ و اشعَرَتِ المَناسِکُ لِاقامَةِ ذِکرِ اللهِ فِاذا لَم یَکُن فی قَلبِکَ لِلمَذکُورِ الَّذی هُوَ المَقصُود وَ المُبتَغی عَظَمَةً وَ لا هَیبَةً فَما قیمَة ذِکرِک. (7)

1- بقره: 125- 126.
2- ابراهیم: 37.
3- صافّات: 102- 105.
4- بقره: 127.
5- تفسیر المیزان، ج 1، ص 448.
6- تفسیر المیزان، ج 1، ص 448.
7- جامع السعادات، محمّد مهدی نراقی، ج 3، ص 327.