حج گنجینه اسرار صفحه 154

السَّبیل: السّعةُ فی المالِ اذا کانَ یَحُجُّ بِبَعضٍ وَ یَبقی بَعضاً لِقُوتِ عِیاله. (1)

سبیل، به معنای گستردگی در مال است. به طوری که با قسمتی از آن، حج انجام بدهد و با باقی‌مانده آن خوراک و پوشاک [مخارج زندگی] زن و فرزندانش را تأمین کند.

یعنی آن‌قدر مال داشته باشد که پس از انجام حج، مقداری از آن مال، برای مخارج زندگی عیال وی باقی بماند.

آن حضرت در حدیثی دیگر، رجوع به کفایت را در حج، شرط دانسته و می‌فرماید:

وَ حَجُّ البَیتِ واجِبٌ عَلی مَنِ استَطاعَ الَیهِ سَبیلًا وَ هُوَ الزّادُ وَالرّاحِلَةُ مَعَ صِحَّةِ البَدَنِ وَ ان یَکُونَ لِلانسانِ ما یُخلِفُهُ عَلی عِیالِهِ وَ ما یَرجِعُ الَیهِ بَعدَ حَجِّه. (2)

حج خانه خدا بر کسی واجب است که استطاعت داشته باشد و استطاعت؛ یعنی داشتن زاد و راحله، صحّت بدن و داشتن هزینه مخارج عیال و خانواده پس از حج.

از این رو، فقهای اسلام نیز فرموده‌اند (3) که در وجوب حج، استطاعت عقلی، کفایت نمی‌کند، بلکه استطاعت شرعی نیز شرط است؛ یعنی حج‌گزار باید بتواند علاوه بر تأمین مخارج سفر حج، مخارج زندگی زن و فرزند خود را نیز تا پس از بازگشت تأمین نماید و اگر کسی، این توانایی را نداشته باشد حج بر او واجب نمی‌باشد؛ چنان‌که مرحوم محقّق حلّی(ره) در این باره فرموده است:

شرط چهارم از شرایط وجوب حج، داشتن مؤونه کافی است؛ یعنی علاوه بر تأمین مخارج مورد نیاز سفر حج، مخارج زندگی خانواده خود را تا پس از بازگشت نیز تأمین نماید و اگر توان مالی او کمتر از این باشد حج، بر او واجب نیست. (4)

11. خداحافظی با بستگان و دوستان‌

1- ر. ک: جواهر الکلام، ج 17، ص 273؛ اللمعة، ج 1، ص 208.
2- وسائل الشیعه، ج 8، ص 25؛ مجمع البیان، ج 2، ص 799.
3- رک: جواهر الکلام، ج 17، ص 273؛ اللمعة الدمشیقه، ج 1، ص 208.
4- شرایع الاسلام، ج 1، ص 226.