- دیباچه 1
- مقدمه 3
- اشاره 5
- بخش اول: کلیات 5
- فصل اول: معنا و مفهوم حج و عمره 6
- 2. معنای عمره 6
- 1. معنای حج 6
- 3. تعریف حج تمتّع 7
- 4. محل احرام عمره تمتّع یکی از میقاتهای پنجگانه است، اما در عمره مفرده احرام از ادنی الحِلّ (نزدیکترین محل خارج از حرم) صحیح است. 8
- 2. در عمره مفرده، مرد بین انجام حلق و تقصیر مخیر است، اما در عمره تمتّع باید تقصیر نماید. (تقصیر، تعین دارد) 8
- 1. عمره تمتّع باید در ماههای حج (شوال، ذیقعده و ذیحجه) انجام شود، اما عمره مفرده، اختصاص به ماههای حج ندارد و میتوان آن را در طول سال نیز انجام داد. 8
- 5. در عمره تمتّع، واجب است که عمره و حج، در یک سال انجام گردد، زیرا هر دو مرتبط و به هم پیوسته است. اما عمره مفرده، عملی مستقل است و ارتباطی با حج ندارد. «4» 8
- 3. در عمره مفرده، طواف نساء و نماز طواف نساء واجب است. اما عمره تمتّع طواف نساء ندارد. 8
- فصل دوم: پیشینه تاریخی حج و مناسک آن 9
- 1. حج در سیره پیامبران 9
- 2. پیشینه تاریخی وجوب حج 11
- اشاره 11
- الف) دیدگاه اول 11
- ب) دیدگاه دوم 14
- اشاره 15
- 3. آغاز دوران تحریف در مناسک حج 15
- ابرهه و انتقال مناسک حج به یمن 18
- نوسازی کعبه توسط قریش 19
- حج رسول خدا (ص) 19
- 3. حجة التّمام: در جریان این سفر الهی و مناسک توحیدی، این آیه نازل گردید: 24
- 2. حجة البلاغ: پیامبر (ص) با استفاده از این فرصت طی مناسک حج بار دیگر کلیات پیام وحی را به گوش مسلمانان رساند و مهمترین و جامعترین، مسئله بشری را که رهبری و امامت است در عمل به نمایش گذاشت و با گفتار صریح، ابلاغ فرمود و در خطبه پایانی بارها فرمود: «الا هَل بَلَّغتُ؟» 24
- 4. حجة الاسلام: ابن سعد، در طبقات میگوید: ابن عباس، کراهت داشت نام حجةالوداع را بر حج رسول خدا بنهد و خود آن را حجة الاسلام نامید. «1» شاید اصرار وی از آن جهت بود که بزرگترین شاخص حج پیامبر (ص) آن بود که در طی مناسک حج، اسلام با تمام محتوایش به نمایش گزارده شد و در برابر حج شرک آلود جاهلی، حج صحیح ارائه گردید. «2» 24
- 1. حجة الوداع: به جهت آن که رسول خدا (ص) در جریان این حج با مردم وداع گفت و اشاره کرد که این فرصت تکرار نخواهد شد و مسلمانان، دیگر با حضور او، حج نخواهند کرد. 24
- الف) حج، میثاق مخصوص خداوند 25
- 1. جایگاه حج از منظر قرآن 25
- اشاره 25
- فصل سوم: اهمیت حج در اسلام 25
- ب) حج، دین الهی بر مردم 27
- ج) حج، آزمایش بزرگ الهی 28
- د) سراسر اعمال حج، شعائر الهی 31
- ه) حج، مرکز شهود آیات روشن حقّ 33
- و) حج، واجب همگانی و عمومی 34
- ز) کعبه مایه قوام انسانها 37
- 2. جایگاه حج از منظر روایات 39
- اشاره 39
- الف) برتری حج، بر اعمال دیگر 39
- ب) حج، جهاد مستضعفان 43
- 3. اهمّیت حج در سیره ائمه معصومین: 44
- ج) ثبوت کفر برای تارک حج 44
- اشاره 44
- ب) جایگاه حج در سیره امام حسن (ع) 45
- الف) جایگاه حج در سیره امام علی (ع) 45
- ج) جایگاه حج در سیره امام حسین (ع) 46
- د) جایگاه حج در سیره امام سجّاد (ع) 47
- و) جایگاه حج در سیره امام جواد (ع) 49
- ه) جایگاه حج در سیره امام باقر (ع) 49
- ز) حضور همه ساله امام زمان (عج) در حج 50
- بخش دوم: فلسفه حج 52
- اشاره 52
- فصل اول: فلسفه کلیات حج 53
- اشاره 53
- الف) کسب منافع دنیوی و اخروی 55
- اشاره 55
- 1. فلسفه حج در قرآن 55
- ب) یاد خدا 57
- اشاره 58
- 2. فلسفه حج در روایات 58
- الف) فلسفه حج در کلام امام علی (ع) 59
- ب) فلسفه حج در کلام امام صادق (ع) 59
- ج) فلسفه حج در بیان امام رضا (ع) 60
- الف) احرام، لباس فروتنی و خشوع 62
- فصل دوم: فلسفه واجبات حج 62
- اشاره 62
- اشاره 62
- 1. فلسفه احرام 62
- ب) احرام، لباس تکریم و احترام 63
- ج) لباس تحریم گناهان 64
- 2. فلسفه تلبیه 65
- ه) یادآوری از مرگ و قیامت 65
- د) احرام، جایگزین قربانی 65
- اشاره 66
- الف) پاک شدن از گناهان 66
- 3. فلسفه طواف 66
- ب) همسان شدن با فرشتگان 67
- 4. فلسفه هفت شوط طواف 69
- 6. فلسفه نماز طواف 70
- 5. فلسفه استلام حجر 70
- 7. فلسفه سعی 71
- ب) ذلیل ساختن ستمگران 71
- الف) به پا داشتن ذکر خدا 71
- ج) تجدید خاطره سعی هاجر در طلب آب 71
- اشاره 71
- د) صفا بخشیدن به روح 72
- 8. فلسفه هروله در سعی 72
- 9. فلسفه تقصیر 73
- 10. فلسفه نام گذاری عرفات 75
- اشاره 75
- الف) خودشناسی 76
- ز) علت، این است که این سرزمین بلند است و رفعت دارد، «لِعُلُوّها وَ ارتِفاعِها». «3» 76
- اشاره 76
- 11. فلسفه وقوف به عرفات 76
- ب) خداشناسی (حقیقتشناسی) 77
- د) یادآوری صحنه قیامت 78
- ج) پذیرش توبه بندگان 78
- 12. فلسفه وقوف به مشعرالحرام 79
- اشاره 79
- ه) زود گذر بودن دنیا 79
- ب) آشنایی قلبی با شعار تقوا 80
- الف) پاک شدن از گناهان 80
- ج) اجازه ورود یافتن به حرم الهی 81
- د) کسب شعور و خودآگاهی لازم 81
- 13. فلسفه جمعآوری ریگها 82
- ه) آمادگی لازم برای مبارزه با دشمن 82
- الف) راندن شیطان توسط حضرت ابراهیم (ع) 83
- اشاره 83
- 14. فلسفه رمی جمرات 83
- ج) تشبّه جستن به ابراهیم (ع) 84
- ب) راندن شیطان توسط رسول خدا (ص) 84
- الف) کمک به فقیران و بینوایان 86
- اشاره 86
- 15. فلسفه قربانی 86
- ب) کسب مغفرت و آمرزش الهی 86
- د) کشتن هوای نفس 87
- ج) تقرب به خدا و آزادی از جهنم 87
- ه) کسب تقوای الهی 88
- الف) نشانه بندگی 89
- اشاره 89
- و) پیروی از سنّت حضرت ابراهیم (ع) 89
- 16. فلسفه حَلق (تراشیدن) 89
- ب) پاک شدن از پلیدیها 90
- 17. فلسفه وقوف در منا 91
- الف) بهره مندی از عنایت خداوند 91
- اشاره 91
- ب) بیرون شدن از غفلت 92
- اشاره 93
- بخش سوم: ابعاد حج 93
- 1. بعد عبادی حج 94
- اشاره 94
- فصل اول: بعد معنوی حج 94
- 2. بعد اخلاقی حج 98
- اشاره 100
- 3. بعد معرفتی حج 100
- الف) آگاهی عرفانی 100
- ب) آگاهی اجتماعی 104
- ج) آگاهی تاریخی 106
- اشاره 108
- فصل دوم: بعد اقتصادی حج 108
- بررسی 110
- اشاره 115
- فصل سوم: بعد سیاسی حج 115
- الف) تحکیم پایههای وحدت و تفاهم دینی 117
- اشاره 117
- 1. اثرات و دستاوردهای بعد سیاسی حج 117
- ب) یادآوری نبرد همیشگی ایمان و کفر 119
- ج) ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان 121
- د) اعلام برائت از مشرکان 123
- 2. اعلام برائت در موسم حج 126
- اشاره 126
- الف) مواد قطعنامه برائت در سال نهم هجری 127
- ب) خطبه سیاسی رسول خدا (ص) در مراسم حج 128
- ج) بهرهبرداری سیاسی رسول خدا (ص) از عمرة القضا 131
- د) انتخاب سورههای سیاسی در نماز طواف توسط پیامبر (ص) 132
- ه) خطبه سیاسی امام حسین (ع) در منا 133
- اشاره 133
- جمع بندی 134
- بخش چهارم: آداب سفر حج 136
- اشاره 136
- اشاره 136
- فصل اول: آداب شایسته پیش از سفر حج 136
- 1. آمادگی 137
- 2. توبه 138
- 3. وصیت 140
- 4. اخلاص در نیت 142
- 6. تهیه زاد و توشه حلال 144
- 5. شتاب در انجام امور سفر حج 144
- 7. تهیه زاد و توشه کافی 148
- 8. پرداختن دین (حقوق النّاس) 151
- 10. تأمین مخارج زن و فرزند 153
- 9. پرداختن حقوق شرعی و الهی 153
- 11. خداحافظی با بستگان و دوستان 154
- 12. نتراشیدن موی سر 156
- 13. توکل و امید به عنایت خداوند 157
- 14. آموزش مناسک حج 158
- 15. غسل 161
- 16. صدقه دادن 161
- 1. یادآوری نعمتهای خداوند 163
- فصل دوم: آداب شایسته در سفر حج 163
- 2. دعا و ذکر درحال حرکت 164
- 3. جوانمردی در سفر 165
- 4. مواظبت بر اقامه نماز اوّل وقت 166
- 5. اقامه نماز در مساجد 167
- 6. خدمت به همراهان 168
- 9. حل مشکلات همراهان 169
- 9. رعایت اخلاق اسلامی 171
- 2. هرگاه در مجلس رو به روی او بنشیند، برایش جا باز کند؛ 171
- 1. همیشه با روی خوش با او دیدار کند؛ 171
- 3. به بهترین نامی که دوست دارد او را صدا بزند. 171
- 8. گرامی داشتن همراهان 171
- 10. سلام کردن به دیگران 174
- 11. واگذار نکردن کارهای خود به دیگران 176
- 12. همراه داشتن نیازمندیهای سفر 177
- 14. ترک خصومت و درگیری 178
- 13. مراقبت از پول و وسایل همراه 178
- 15. اذیت نکردن همراهان 179
- 16. شریک ساختن دیگران در ثواب حج 180
- 17. انجام طواف به نیابت از امامان (ع) 181
- 2. وداع با خانه خدا 183
- 1. انجام عمره مفرده 183
- فصل سوم: آداب شایسته پس از حج 183
- اشاره 183
- 3. شتاب در بازگشت 185
- 4. تهیه سوغاتی و هدیه 186
- 5. صدقه دادن 187
- 6. قصد بازگشت مجدّد 187
- 7. ختم به مدینه 188
- 9. ولیمه دادن 190
- 8. استقبال از حاجی 190
- بخش پنجم: پاداش حج 193
- اشاره 193
- فصل اول: پاداش کلی حج 194
- 1. پاداش بی شمار 194
- الف) امام صادق (ع) فرمود: 194
- اشاره 194
- 2. بخشایش تمام گناهان زائر 196
- 3. بخشایش گناهان خانواده و بستگان حاجی 198
- 5. نورانی شدن حاجی 199
- 4. ورود به بهشت 199
- فصل دوم: پاداش واجبات حج 200
- 1. پاداش طواف 200
- الف) آمرزش گناهان 200
- اشاره 200
- ب) برخورداری از پاداش عظیم 201
- ج) جلب رحمت الهی 202
- د) باز شدن درهای بهشت به روی طوافکننده 202
- 2. پاداش سعی 203
- اشاره 203
- الف) برخورداری از شفاعت ملائکه 203
- ب) بهرهمندی از ثواب حج پیاده 203
- 3. پاداش وقوف به عرفات 204
- الف) آمرزش گناهان 204
- اشاره 204
- ج) آمرزش گناهان 204
- ب) استجابت دعا 206
- 4. پاداش وقوف به مشعر 207
- ج) برخورداری از رحمت الهی 207
- 5. پاداش رمی جمرات 208
- 6. پاداش قربانی 209
- 7. پاداش حلق 210
قلبهایشان قساوت پیدا کرد».(حدید: 16)
به تدریج، فساد در زندگی و سپس تحریف در مناسک حج پدید آمد و حج با شرک آلوده گردید و قدرتطلبان و سودجویان سلطهگر از موقعیت کعبه برای تثبیت موضع خود، سوء استفاده کردند و هر کدام در کعبه، برای خود خدا و آئینی ساختند. آنان در حقیقت، پایگاهی بدلی برای حفظ قدرت و منافع خود ایجاد کردند.
قبیله «جُرهم» بر ضد قبیله «سعد بن عدنان» قیام کرد و سپس «عمرو بن ربیعة بن حارثه» رئیس قبیله «خُزاعه» بر «عمرو بن حارث جرهمی»، رئیس قبیله جرهم شورید و آنگاه قبیله «قُصَی بن کِلاب» برای نابودی قبیله خزاعه جنگهای زیادی به راه انداخت و هر کدام پس از پیروزی و تسلط بر کعبه، حاکمیت خود را با بت جدید و مراسم شرک آلود ویژهای تثبیت نمودند. (1)
«ابن کلبی»(متوفای 204 یا 206 ه. ق) در کتاب «الاصنام» خود درباره تحریف مناسک حج و روی آوردن اعراب دوره جاهلیت به بتپرستی، مطالبی جالب و مهم دارد. او در این کتاب- همانطور که از نام آن پیداست- اسامی تمام بتهایی که در آن زمان مورد پرستش اقوام و گروهها بودهاند، ذکر کرده است.
وی در این باره میگوید:
نخستین کس از اولاد اسماعیل و غیر آنها از مردم که اصنام(بتها) را پرستش کرد و آنها را بنا بر یادگاری که از آنان هنگام مفارقت از دین اسماعیل در خاطر داشت نامگذاری نمود، «هُذَیل» پسر «مُدرِکه» بود. اینان «سُواع» را به خدایی گرفتند و سپس آن را در «رهاط» از سرزمین «ینبع» که خود، دهی از قریههای مدینه است، جای دادند.
از سوی دیگر قبیله «کلب» در «دُومَة الجندل»، «وُد» را به خدایی گرفتند وقوم «مِدحَج» و اهل «جرش»، «یغوث» را به خدایی گرفتند. قبیله «خیوان» نیز «یعوق» را و به همین ترتیب قبیله «حِمیر»، «نسر» را به خدایی گرفتند و در
1- فروع الکافی، ج 4، ص 211؛ در راه برپایی حج ابراهیمی، ص 76.