- دیباچه 1
- مقدمه 3
- اشاره 5
- بخش اول: کلیات 5
- فصل اول: معنا و مفهوم حج و عمره 6
- 2. معنای عمره 6
- 1. معنای حج 6
- 3. تعریف حج تمتّع 7
- 5. در عمره تمتّع، واجب است که عمره و حج، در یک سال انجام گردد، زیرا هر دو مرتبط و به هم پیوسته است. اما عمره مفرده، عملی مستقل است و ارتباطی با حج ندارد. «4» 8
- 4. محل احرام عمره تمتّع یکی از میقاتهای پنجگانه است، اما در عمره مفرده احرام از ادنی الحِلّ (نزدیکترین محل خارج از حرم) صحیح است. 8
- 2. در عمره مفرده، مرد بین انجام حلق و تقصیر مخیر است، اما در عمره تمتّع باید تقصیر نماید. (تقصیر، تعین دارد) 8
- 1. عمره تمتّع باید در ماههای حج (شوال، ذیقعده و ذیحجه) انجام شود، اما عمره مفرده، اختصاص به ماههای حج ندارد و میتوان آن را در طول سال نیز انجام داد. 8
- 3. در عمره مفرده، طواف نساء و نماز طواف نساء واجب است. اما عمره تمتّع طواف نساء ندارد. 8
- 1. حج در سیره پیامبران 9
- فصل دوم: پیشینه تاریخی حج و مناسک آن 9
- 2. پیشینه تاریخی وجوب حج 11
- اشاره 11
- الف) دیدگاه اول 11
- ب) دیدگاه دوم 14
- اشاره 15
- 3. آغاز دوران تحریف در مناسک حج 15
- ابرهه و انتقال مناسک حج به یمن 18
- نوسازی کعبه توسط قریش 19
- حج رسول خدا (ص) 19
- 3. حجة التّمام: در جریان این سفر الهی و مناسک توحیدی، این آیه نازل گردید: 24
- 2. حجة البلاغ: پیامبر (ص) با استفاده از این فرصت طی مناسک حج بار دیگر کلیات پیام وحی را به گوش مسلمانان رساند و مهمترین و جامعترین، مسئله بشری را که رهبری و امامت است در عمل به نمایش گذاشت و با گفتار صریح، ابلاغ فرمود و در خطبه پایانی بارها فرمود: «الا هَل بَلَّغتُ؟» 24
- 4. حجة الاسلام: ابن سعد، در طبقات میگوید: ابن عباس، کراهت داشت نام حجةالوداع را بر حج رسول خدا بنهد و خود آن را حجة الاسلام نامید. «1» شاید اصرار وی از آن جهت بود که بزرگترین شاخص حج پیامبر (ص) آن بود که در طی مناسک حج، اسلام با تمام محتوایش به نمایش گزارده شد و در برابر حج شرک آلود جاهلی، حج صحیح ارائه گردید. «2» 24
- 1. حجة الوداع: به جهت آن که رسول خدا (ص) در جریان این حج با مردم وداع گفت و اشاره کرد که این فرصت تکرار نخواهد شد و مسلمانان، دیگر با حضور او، حج نخواهند کرد. 24
- 1. جایگاه حج از منظر قرآن 25
- الف) حج، میثاق مخصوص خداوند 25
- اشاره 25
- فصل سوم: اهمیت حج در اسلام 25
- ب) حج، دین الهی بر مردم 27
- ج) حج، آزمایش بزرگ الهی 28
- د) سراسر اعمال حج، شعائر الهی 31
- ه) حج، مرکز شهود آیات روشن حقّ 33
- و) حج، واجب همگانی و عمومی 34
- ز) کعبه مایه قوام انسانها 37
- 2. جایگاه حج از منظر روایات 39
- اشاره 39
- الف) برتری حج، بر اعمال دیگر 39
- ب) حج، جهاد مستضعفان 43
- 3. اهمّیت حج در سیره ائمه معصومین: 44
- ج) ثبوت کفر برای تارک حج 44
- اشاره 44
- ب) جایگاه حج در سیره امام حسن (ع) 45
- الف) جایگاه حج در سیره امام علی (ع) 45
- ج) جایگاه حج در سیره امام حسین (ع) 46
- د) جایگاه حج در سیره امام سجّاد (ع) 47
- ه) جایگاه حج در سیره امام باقر (ع) 49
- و) جایگاه حج در سیره امام جواد (ع) 49
- ز) حضور همه ساله امام زمان (عج) در حج 50
- بخش دوم: فلسفه حج 52
- اشاره 52
- فصل اول: فلسفه کلیات حج 53
- اشاره 53
- الف) کسب منافع دنیوی و اخروی 55
- اشاره 55
- 1. فلسفه حج در قرآن 55
- ب) یاد خدا 57
- 2. فلسفه حج در روایات 58
- اشاره 58
- ب) فلسفه حج در کلام امام صادق (ع) 59
- الف) فلسفه حج در کلام امام علی (ع) 59
- ج) فلسفه حج در بیان امام رضا (ع) 60
- الف) احرام، لباس فروتنی و خشوع 62
- فصل دوم: فلسفه واجبات حج 62
- اشاره 62
- اشاره 62
- 1. فلسفه احرام 62
- ب) احرام، لباس تکریم و احترام 63
- ج) لباس تحریم گناهان 64
- 2. فلسفه تلبیه 65
- ه) یادآوری از مرگ و قیامت 65
- د) احرام، جایگزین قربانی 65
- اشاره 66
- الف) پاک شدن از گناهان 66
- 3. فلسفه طواف 66
- ب) همسان شدن با فرشتگان 67
- 4. فلسفه هفت شوط طواف 69
- 5. فلسفه استلام حجر 70
- 6. فلسفه نماز طواف 70
- 7. فلسفه سعی 71
- ب) ذلیل ساختن ستمگران 71
- اشاره 71
- ج) تجدید خاطره سعی هاجر در طلب آب 71
- الف) به پا داشتن ذکر خدا 71
- د) صفا بخشیدن به روح 72
- 8. فلسفه هروله در سعی 72
- 9. فلسفه تقصیر 73
- 10. فلسفه نام گذاری عرفات 75
- اشاره 75
- الف) خودشناسی 76
- ز) علت، این است که این سرزمین بلند است و رفعت دارد، «لِعُلُوّها وَ ارتِفاعِها». «3» 76
- اشاره 76
- 11. فلسفه وقوف به عرفات 76
- ب) خداشناسی (حقیقتشناسی) 77
- د) یادآوری صحنه قیامت 78
- ج) پذیرش توبه بندگان 78
- 12. فلسفه وقوف به مشعرالحرام 79
- اشاره 79
- ه) زود گذر بودن دنیا 79
- ب) آشنایی قلبی با شعار تقوا 80
- الف) پاک شدن از گناهان 80
- د) کسب شعور و خودآگاهی لازم 81
- ج) اجازه ورود یافتن به حرم الهی 81
- ه) آمادگی لازم برای مبارزه با دشمن 82
- 13. فلسفه جمعآوری ریگها 82
- 14. فلسفه رمی جمرات 83
- اشاره 83
- الف) راندن شیطان توسط حضرت ابراهیم (ع) 83
- ب) راندن شیطان توسط رسول خدا (ص) 84
- ج) تشبّه جستن به ابراهیم (ع) 84
- اشاره 86
- ب) کسب مغفرت و آمرزش الهی 86
- 15. فلسفه قربانی 86
- الف) کمک به فقیران و بینوایان 86
- ج) تقرب به خدا و آزادی از جهنم 87
- د) کشتن هوای نفس 87
- ه) کسب تقوای الهی 88
- اشاره 89
- و) پیروی از سنّت حضرت ابراهیم (ع) 89
- 16. فلسفه حَلق (تراشیدن) 89
- الف) نشانه بندگی 89
- ب) پاک شدن از پلیدیها 90
- 17. فلسفه وقوف در منا 91
- الف) بهره مندی از عنایت خداوند 91
- اشاره 91
- ب) بیرون شدن از غفلت 92
- اشاره 93
- بخش سوم: ابعاد حج 93
- 1. بعد عبادی حج 94
- فصل اول: بعد معنوی حج 94
- اشاره 94
- 2. بعد اخلاقی حج 98
- 3. بعد معرفتی حج 100
- اشاره 100
- الف) آگاهی عرفانی 100
- ب) آگاهی اجتماعی 104
- ج) آگاهی تاریخی 106
- فصل دوم: بعد اقتصادی حج 108
- اشاره 108
- بررسی 110
- فصل سوم: بعد سیاسی حج 115
- اشاره 115
- 1. اثرات و دستاوردهای بعد سیاسی حج 117
- الف) تحکیم پایههای وحدت و تفاهم دینی 117
- اشاره 117
- ب) یادآوری نبرد همیشگی ایمان و کفر 119
- ج) ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان 121
- د) اعلام برائت از مشرکان 123
- اشاره 126
- 2. اعلام برائت در موسم حج 126
- الف) مواد قطعنامه برائت در سال نهم هجری 127
- ب) خطبه سیاسی رسول خدا (ص) در مراسم حج 128
- ج) بهرهبرداری سیاسی رسول خدا (ص) از عمرة القضا 131
- د) انتخاب سورههای سیاسی در نماز طواف توسط پیامبر (ص) 132
- ه) خطبه سیاسی امام حسین (ع) در منا 133
- اشاره 133
- جمع بندی 134
- اشاره 136
- بخش چهارم: آداب سفر حج 136
- اشاره 136
- فصل اول: آداب شایسته پیش از سفر حج 136
- 1. آمادگی 137
- 2. توبه 138
- 3. وصیت 140
- 4. اخلاص در نیت 142
- 5. شتاب در انجام امور سفر حج 144
- 6. تهیه زاد و توشه حلال 144
- 7. تهیه زاد و توشه کافی 148
- 8. پرداختن دین (حقوق النّاس) 151
- 9. پرداختن حقوق شرعی و الهی 153
- 10. تأمین مخارج زن و فرزند 153
- 11. خداحافظی با بستگان و دوستان 154
- 12. نتراشیدن موی سر 156
- 13. توکل و امید به عنایت خداوند 157
- 14. آموزش مناسک حج 158
- 16. صدقه دادن 161
- 15. غسل 161
- فصل دوم: آداب شایسته در سفر حج 163
- 1. یادآوری نعمتهای خداوند 163
- 2. دعا و ذکر درحال حرکت 164
- 3. جوانمردی در سفر 165
- 4. مواظبت بر اقامه نماز اوّل وقت 166
- 5. اقامه نماز در مساجد 167
- 6. خدمت به همراهان 168
- 9. حل مشکلات همراهان 169
- 9. رعایت اخلاق اسلامی 171
- 8. گرامی داشتن همراهان 171
- 2. هرگاه در مجلس رو به روی او بنشیند، برایش جا باز کند؛ 171
- 1. همیشه با روی خوش با او دیدار کند؛ 171
- 3. به بهترین نامی که دوست دارد او را صدا بزند. 171
- 10. سلام کردن به دیگران 174
- 11. واگذار نکردن کارهای خود به دیگران 176
- 12. همراه داشتن نیازمندیهای سفر 177
- 14. ترک خصومت و درگیری 178
- 13. مراقبت از پول و وسایل همراه 178
- 15. اذیت نکردن همراهان 179
- 16. شریک ساختن دیگران در ثواب حج 180
- 17. انجام طواف به نیابت از امامان (ع) 181
- 2. وداع با خانه خدا 183
- فصل سوم: آداب شایسته پس از حج 183
- 1. انجام عمره مفرده 183
- اشاره 183
- 3. شتاب در بازگشت 185
- 4. تهیه سوغاتی و هدیه 186
- 6. قصد بازگشت مجدّد 187
- 5. صدقه دادن 187
- 7. ختم به مدینه 188
- 8. استقبال از حاجی 190
- 9. ولیمه دادن 190
- اشاره 193
- بخش پنجم: پاداش حج 193
- اشاره 194
- فصل اول: پاداش کلی حج 194
- 1. پاداش بی شمار 194
- الف) امام صادق (ع) فرمود: 194
- 2. بخشایش تمام گناهان زائر 196
- 3. بخشایش گناهان خانواده و بستگان حاجی 198
- 5. نورانی شدن حاجی 199
- 4. ورود به بهشت 199
- فصل دوم: پاداش واجبات حج 200
- 1. پاداش طواف 200
- الف) آمرزش گناهان 200
- اشاره 200
- ب) برخورداری از پاداش عظیم 201
- ج) جلب رحمت الهی 202
- د) باز شدن درهای بهشت به روی طوافکننده 202
- اشاره 203
- الف) برخورداری از شفاعت ملائکه 203
- 2. پاداش سعی 203
- ب) بهرهمندی از ثواب حج پیاده 203
- 3. پاداش وقوف به عرفات 204
- الف) آمرزش گناهان 204
- اشاره 204
- ج) آمرزش گناهان 204
- ب) استجابت دعا 206
- 4. پاداش وقوف به مشعر 207
- ج) برخورداری از رحمت الهی 207
- 5. پاداش رمی جمرات 208
- 6. پاداش قربانی 209
- 7. پاداش حلق 210
حجگزاران، دست یافتهاند، نمیرسی». سپس حضرت فرمود: هرگاه زائر خانه خدا(حاجی) شروع به تهیه وسایل سفرش کند، چیزی را برنمیدارد و بر زمین نمیگذارد، مگر اینکه خداوند متعال، ده حسنه برای او مینویسد و ده گناه از او محو میکند و ده درجه برای او میافزاید. و هرگاه بر گرد خانه خدا طواف کند، از گناهانش خارج(پاک میشود)؛ و هرگاه بین صفا و مروه، سعی کند از گناهانش خارج میشود؛ و هرگاه در مشعرالحرام وقوف کند از گناهانش خارج میشود. آنگاه حضرت، مواقف حج را یکی پس از دیگری برشمرد و فرمود: حاجی از گناهانش، پاک میشود و سپس ادامه داد و فرمود: «انّی لَکَ ان تَبلُغَ ما یَبلُغُ الحاجّ»؛ «کجاست برای تو که به آنچه که حجگزار به آن دست یافته است برسی».
و نیز آن حضرت به مردی از انصار فرمود:
فاذا طُفَت بِالبَیتِ الحرامِ اسبوعاً کانَ لَکَ بِذلِکَ عِندَ اللهِ عَهدٌ وَ ذِکرٌ یَستَحیی ان یُّعَذِّبَکَ بَعدَهُ أبداً فاذا صَلَّیتَ الرَّکعَتَینِ خَلفَ المقامِ کان لک بِهِما ألفا حَجَّةٍ مُتَقَبّلةٍ فاذا، سَعیَتَ بَینَ الصَّفا وَ المَروةَ کانَ لَکَ مِثلُ اجرِ مَن حَجَّ ماشیاً مِن بِلادِهِ وَ مِثلُ اجرِ مَنْ اعتَقَ سَبعینَ رَقَبَةً مُؤمِنَة ... فِإذا وَقَفتَ بِعَرَفاتٍ الی غُروبِ الشَّمسِ فَإن کانَ عَلَیکَ مِنَ الذُّنوبِ مِثلُ رَملِ عالجٍ اوْ بِعَدَدِ نُجومِ السّماءِ أوْ قَطِر المَطَرِ لَغَفَرَهَا اللهُ لَک ... (1)
هرگاه، خانه خدا را هفت بار، طواف کردی، نزد خدا پیمان و یادی خواهی داشت که از آن پس، خداوند متعال، شرم میکند تو را عذاب کند. وقتی کنار مقام ابراهیم دو رکعت نماز طواف خواندی، خداوند به پاداش آن، ثواب دو هزار حج مقبول برایت مینویسد و هرگاه میان صفا و مروه،(هفت بار) سعی کردی، پاداش تو نزد خداوند، مثل پاداش کسی است که از دیار خود، پیاده به حج آمده است و همچون پاداش کسی که هفتاد برده مؤمن را آزاد کرده است و چون تا غروب آفتاب، به عرفات وقوف کردی، اگر گناهانت به اندازه ریگهای صحرا یا ستارگان آسمان یا قطرات باران باشد، خداوند میبخشاید.
1- تهذیب الاحکام، ج 5، ص 20.