- دیباچه 1
- مقدمه 3
- اشاره 5
- بخش اول: کلیات 5
- فصل اول: معنا و مفهوم حج و عمره 6
- 1. معنای حج 6
- 2. معنای عمره 6
- 3. تعریف حج تمتّع 7
- 5. در عمره تمتّع، واجب است که عمره و حج، در یک سال انجام گردد، زیرا هر دو مرتبط و به هم پیوسته است. اما عمره مفرده، عملی مستقل است و ارتباطی با حج ندارد. «4» 8
- 4. محل احرام عمره تمتّع یکی از میقاتهای پنجگانه است، اما در عمره مفرده احرام از ادنی الحِلّ (نزدیکترین محل خارج از حرم) صحیح است. 8
- 2. در عمره مفرده، مرد بین انجام حلق و تقصیر مخیر است، اما در عمره تمتّع باید تقصیر نماید. (تقصیر، تعین دارد) 8
- 1. عمره تمتّع باید در ماههای حج (شوال، ذیقعده و ذیحجه) انجام شود، اما عمره مفرده، اختصاص به ماههای حج ندارد و میتوان آن را در طول سال نیز انجام داد. 8
- 3. در عمره مفرده، طواف نساء و نماز طواف نساء واجب است. اما عمره تمتّع طواف نساء ندارد. 8
- 1. حج در سیره پیامبران 9
- فصل دوم: پیشینه تاریخی حج و مناسک آن 9
- 2. پیشینه تاریخی وجوب حج 11
- اشاره 11
- الف) دیدگاه اول 11
- ب) دیدگاه دوم 14
- 3. آغاز دوران تحریف در مناسک حج 15
- اشاره 15
- ابرهه و انتقال مناسک حج به یمن 18
- نوسازی کعبه توسط قریش 19
- حج رسول خدا (ص) 19
- 3. حجة التّمام: در جریان این سفر الهی و مناسک توحیدی، این آیه نازل گردید: 24
- 2. حجة البلاغ: پیامبر (ص) با استفاده از این فرصت طی مناسک حج بار دیگر کلیات پیام وحی را به گوش مسلمانان رساند و مهمترین و جامعترین، مسئله بشری را که رهبری و امامت است در عمل به نمایش گذاشت و با گفتار صریح، ابلاغ فرمود و در خطبه پایانی بارها فرمود: «الا هَل بَلَّغتُ؟» 24
- 4. حجة الاسلام: ابن سعد، در طبقات میگوید: ابن عباس، کراهت داشت نام حجةالوداع را بر حج رسول خدا بنهد و خود آن را حجة الاسلام نامید. «1» شاید اصرار وی از آن جهت بود که بزرگترین شاخص حج پیامبر (ص) آن بود که در طی مناسک حج، اسلام با تمام محتوایش به نمایش گزارده شد و در برابر حج شرک آلود جاهلی، حج صحیح ارائه گردید. «2» 24
- 1. حجة الوداع: به جهت آن که رسول خدا (ص) در جریان این حج با مردم وداع گفت و اشاره کرد که این فرصت تکرار نخواهد شد و مسلمانان، دیگر با حضور او، حج نخواهند کرد. 24
- الف) حج، میثاق مخصوص خداوند 25
- 1. جایگاه حج از منظر قرآن 25
- اشاره 25
- فصل سوم: اهمیت حج در اسلام 25
- ب) حج، دین الهی بر مردم 27
- ج) حج، آزمایش بزرگ الهی 28
- د) سراسر اعمال حج، شعائر الهی 31
- ه) حج، مرکز شهود آیات روشن حقّ 33
- و) حج، واجب همگانی و عمومی 34
- ز) کعبه مایه قوام انسانها 37
- اشاره 39
- 2. جایگاه حج از منظر روایات 39
- الف) برتری حج، بر اعمال دیگر 39
- ب) حج، جهاد مستضعفان 43
- 3. اهمّیت حج در سیره ائمه معصومین: 44
- ج) ثبوت کفر برای تارک حج 44
- اشاره 44
- ب) جایگاه حج در سیره امام حسن (ع) 45
- الف) جایگاه حج در سیره امام علی (ع) 45
- ج) جایگاه حج در سیره امام حسین (ع) 46
- د) جایگاه حج در سیره امام سجّاد (ع) 47
- ه) جایگاه حج در سیره امام باقر (ع) 49
- و) جایگاه حج در سیره امام جواد (ع) 49
- ز) حضور همه ساله امام زمان (عج) در حج 50
- بخش دوم: فلسفه حج 52
- اشاره 52
- فصل اول: فلسفه کلیات حج 53
- اشاره 53
- الف) کسب منافع دنیوی و اخروی 55
- اشاره 55
- 1. فلسفه حج در قرآن 55
- ب) یاد خدا 57
- اشاره 58
- 2. فلسفه حج در روایات 58
- ب) فلسفه حج در کلام امام صادق (ع) 59
- الف) فلسفه حج در کلام امام علی (ع) 59
- ج) فلسفه حج در بیان امام رضا (ع) 60
- فصل دوم: فلسفه واجبات حج 62
- الف) احرام، لباس فروتنی و خشوع 62
- اشاره 62
- اشاره 62
- 1. فلسفه احرام 62
- ب) احرام، لباس تکریم و احترام 63
- ج) لباس تحریم گناهان 64
- 2. فلسفه تلبیه 65
- ه) یادآوری از مرگ و قیامت 65
- د) احرام، جایگزین قربانی 65
- الف) پاک شدن از گناهان 66
- اشاره 66
- 3. فلسفه طواف 66
- ب) همسان شدن با فرشتگان 67
- 4. فلسفه هفت شوط طواف 69
- 5. فلسفه استلام حجر 70
- 6. فلسفه نماز طواف 70
- 7. فلسفه سعی 71
- ب) ذلیل ساختن ستمگران 71
- اشاره 71
- ج) تجدید خاطره سعی هاجر در طلب آب 71
- الف) به پا داشتن ذکر خدا 71
- د) صفا بخشیدن به روح 72
- 8. فلسفه هروله در سعی 72
- 9. فلسفه تقصیر 73
- 10. فلسفه نام گذاری عرفات 75
- اشاره 75
- الف) خودشناسی 76
- ز) علت، این است که این سرزمین بلند است و رفعت دارد، «لِعُلُوّها وَ ارتِفاعِها». «3» 76
- اشاره 76
- 11. فلسفه وقوف به عرفات 76
- ب) خداشناسی (حقیقتشناسی) 77
- د) یادآوری صحنه قیامت 78
- ج) پذیرش توبه بندگان 78
- 12. فلسفه وقوف به مشعرالحرام 79
- اشاره 79
- ه) زود گذر بودن دنیا 79
- الف) پاک شدن از گناهان 80
- ب) آشنایی قلبی با شعار تقوا 80
- د) کسب شعور و خودآگاهی لازم 81
- ج) اجازه ورود یافتن به حرم الهی 81
- ه) آمادگی لازم برای مبارزه با دشمن 82
- 13. فلسفه جمعآوری ریگها 82
- 14. فلسفه رمی جمرات 83
- اشاره 83
- الف) راندن شیطان توسط حضرت ابراهیم (ع) 83
- ب) راندن شیطان توسط رسول خدا (ص) 84
- ج) تشبّه جستن به ابراهیم (ع) 84
- اشاره 86
- 15. فلسفه قربانی 86
- ب) کسب مغفرت و آمرزش الهی 86
- الف) کمک به فقیران و بینوایان 86
- ج) تقرب به خدا و آزادی از جهنم 87
- د) کشتن هوای نفس 87
- ه) کسب تقوای الهی 88
- اشاره 89
- و) پیروی از سنّت حضرت ابراهیم (ع) 89
- الف) نشانه بندگی 89
- 16. فلسفه حَلق (تراشیدن) 89
- ب) پاک شدن از پلیدیها 90
- 17. فلسفه وقوف در منا 91
- الف) بهره مندی از عنایت خداوند 91
- اشاره 91
- ب) بیرون شدن از غفلت 92
- بخش سوم: ابعاد حج 93
- اشاره 93
- فصل اول: بعد معنوی حج 94
- اشاره 94
- 1. بعد عبادی حج 94
- 2. بعد اخلاقی حج 98
- 3. بعد معرفتی حج 100
- اشاره 100
- الف) آگاهی عرفانی 100
- ب) آگاهی اجتماعی 104
- ج) آگاهی تاریخی 106
- فصل دوم: بعد اقتصادی حج 108
- اشاره 108
- بررسی 110
- فصل سوم: بعد سیاسی حج 115
- اشاره 115
- 1. اثرات و دستاوردهای بعد سیاسی حج 117
- الف) تحکیم پایههای وحدت و تفاهم دینی 117
- اشاره 117
- ب) یادآوری نبرد همیشگی ایمان و کفر 119
- ج) ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان 121
- د) اعلام برائت از مشرکان 123
- 2. اعلام برائت در موسم حج 126
- اشاره 126
- الف) مواد قطعنامه برائت در سال نهم هجری 127
- ب) خطبه سیاسی رسول خدا (ص) در مراسم حج 128
- ج) بهرهبرداری سیاسی رسول خدا (ص) از عمرة القضا 131
- د) انتخاب سورههای سیاسی در نماز طواف توسط پیامبر (ص) 132
- ه) خطبه سیاسی امام حسین (ع) در منا 133
- اشاره 133
- جمع بندی 134
- اشاره 136
- بخش چهارم: آداب سفر حج 136
- اشاره 136
- فصل اول: آداب شایسته پیش از سفر حج 136
- 1. آمادگی 137
- 2. توبه 138
- 3. وصیت 140
- 4. اخلاص در نیت 142
- 5. شتاب در انجام امور سفر حج 144
- 6. تهیه زاد و توشه حلال 144
- 7. تهیه زاد و توشه کافی 148
- 8. پرداختن دین (حقوق النّاس) 151
- 9. پرداختن حقوق شرعی و الهی 153
- 10. تأمین مخارج زن و فرزند 153
- 11. خداحافظی با بستگان و دوستان 154
- 12. نتراشیدن موی سر 156
- 13. توکل و امید به عنایت خداوند 157
- 14. آموزش مناسک حج 158
- 16. صدقه دادن 161
- 15. غسل 161
- 1. یادآوری نعمتهای خداوند 163
- فصل دوم: آداب شایسته در سفر حج 163
- 2. دعا و ذکر درحال حرکت 164
- 3. جوانمردی در سفر 165
- 4. مواظبت بر اقامه نماز اوّل وقت 166
- 5. اقامه نماز در مساجد 167
- 6. خدمت به همراهان 168
- 9. حل مشکلات همراهان 169
- 9. رعایت اخلاق اسلامی 171
- 8. گرامی داشتن همراهان 171
- 2. هرگاه در مجلس رو به روی او بنشیند، برایش جا باز کند؛ 171
- 1. همیشه با روی خوش با او دیدار کند؛ 171
- 3. به بهترین نامی که دوست دارد او را صدا بزند. 171
- 10. سلام کردن به دیگران 174
- 11. واگذار نکردن کارهای خود به دیگران 176
- 12. همراه داشتن نیازمندیهای سفر 177
- 14. ترک خصومت و درگیری 178
- 13. مراقبت از پول و وسایل همراه 178
- 15. اذیت نکردن همراهان 179
- 16. شریک ساختن دیگران در ثواب حج 180
- 17. انجام طواف به نیابت از امامان (ع) 181
- 2. وداع با خانه خدا 183
- اشاره 183
- فصل سوم: آداب شایسته پس از حج 183
- 1. انجام عمره مفرده 183
- 3. شتاب در بازگشت 185
- 4. تهیه سوغاتی و هدیه 186
- 6. قصد بازگشت مجدّد 187
- 5. صدقه دادن 187
- 7. ختم به مدینه 188
- 8. استقبال از حاجی 190
- 9. ولیمه دادن 190
- اشاره 193
- بخش پنجم: پاداش حج 193
- اشاره 194
- 1. پاداش بی شمار 194
- فصل اول: پاداش کلی حج 194
- الف) امام صادق (ع) فرمود: 194
- 2. بخشایش تمام گناهان زائر 196
- 3. بخشایش گناهان خانواده و بستگان حاجی 198
- 5. نورانی شدن حاجی 199
- 4. ورود به بهشت 199
- فصل دوم: پاداش واجبات حج 200
- الف) آمرزش گناهان 200
- اشاره 200
- 1. پاداش طواف 200
- ب) برخورداری از پاداش عظیم 201
- ج) جلب رحمت الهی 202
- د) باز شدن درهای بهشت به روی طوافکننده 202
- اشاره 203
- الف) برخورداری از شفاعت ملائکه 203
- 2. پاداش سعی 203
- ب) بهرهمندی از ثواب حج پیاده 203
- 3. پاداش وقوف به عرفات 204
- الف) آمرزش گناهان 204
- اشاره 204
- ج) آمرزش گناهان 204
- ب) استجابت دعا 206
- 4. پاداش وقوف به مشعر 207
- ج) برخورداری از رحمت الهی 207
- 5. پاداش رمی جمرات 208
- 6. پاداش قربانی 209
- 7. پاداش حلق 210
4. ورود به بهشت
رسول خدا(ص) در حدیثی فرموده است: «الحَجُّ المَبرور لَیسَ لَهُ جَزاءٌ الَّا الجَنَّة» و یا «وَلَیسَ لِحَجَّةٍ مَبرورَةٍ جَزاءٌ الَّا الجَنَّة» (1)
؛ «حج خالص و مقبول را اجری نیست مگر بهشت».
این حدیث شریف در منابع متعدّد شیعه (2) و سنّی (3) ذکر شده و از روایات متواتر و اجماعی است.
همچنین از آن حضرت روایت شده است که فرمود: «الحَجَّةُ ثَوابُها الجَنَّة وَ العُمَرةُ کَفّارَةُ کُلِّ ذنبٍ» (4)؛ «پاداش حج بهشت است و عمره گزاردن، کفّاره تمام گناهان است».
5. نورانی شدن حاجی
امام صادق(ع) در حدیثی فرمود: «الحاجُّ لا یَزال عَلَیه نورُ الحَجّ ما لَم یَلُمَّ بِذَنبٍ»؛ (5) «حجگزار تا خود را به گناهی نیالاید، نور حج [بر او همی درخشد] با اوست».
1- مستدرک الوسائل، ج 8، ص 41.
2- جامع احادیث الشّیعه، ج 10، صص 150 و 155؛ مصباح الحرمین، ص 29.
3- کنزالعمال، ج 5، صص 4 و 13؛ مجموعه فضائل صدقات و حج، ص 637؛ سنن ابن ماجه، ص 668.
4- الوافی، ج 12، ص 213؛ دعائم الاسلام، ج 1، ص 294.
5- بحارالانوار، ج 96، ص 10؛ فروع الکافی، ج 4، ص 255.